tarih etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
tarih etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

13 Mart 2026 Cuma

Cumhuriyet'in laboratuvarı

 

MODERN TÜRKİYE’NİN KÖKLERİ -3

 


Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya, II. Meşrutiyet'i "cumhuriyetin siyasi laboratuvarı" olarak nitelendirir. Anayasanın, meclisin, hatta çok partili siyasi yaşamın ortaya çıktığı bu dönem, öncesi ve sonrasıyla Cumhuriyet'i kuran kadroları da yetiştirdi 


Görkem Evci


2 Şubat 2026


Osmanlı'da modernleşme süreci 19. yüzyılda Meşrutiyet'le taçlanır. Meşrutiyet terimi, anayasanın ve meclisin saltanatla birlikte bulunduğu sistemi ifade eder. Meclis, bugün anladığımız manada mutlak güç olmasa da artık padişah da eski padişah değildir.

Kısa süren I. Meşrutiyet, II. Abdülhamid döneminde 1876 yılında başlar ve 1878'de Padişah'ın Meclis'i "süresiz tatil etmesi" ile sona erer. Ardından 1908 Devrimi ile II. Meşrutiyet gelir.

Kısa sürmüş olsa da I. Meşrutiyet ile birlikte her şeyden önce artık Kanun-ı Esâsî ismiyle bir anayasa vardır. Yasama organı Meclis-i Umûmî; atanmış üyelerden oluşan Meclis-i Ayân ile seçilmiş üyelerden oluşan Meclis-i Mebûsân'ı kapsar. Dolayısı ile artık Türkiye'de seçim dönemi de başlamıştır. Ancak iki dereceli sistemde yapılan bu ilk seçimlerde iki eksik bulunuyordu: Siyasi partiler olmadığı gibi seçmenler arasında kadınlar da yoktu. "İkinci seçmen" denilen, mebusları belirleyecek asıl kişileri seçen seçmenler sadece erkeklerden oluşuyordu.

1876’daki ilk seçimin ardından ikinci seçim ancak 30 yıl sonra Meşrutiyet'in yeniden ilanı ile yapılabildi. 1908 seçimlerine İttihat ve Terakkî Cemiyeti ile Ahrar Fırkası katıldı. Cumhuriyet sonrası dönemde bile çok partili seçimler için bir süre beklemek gerekecekti.

Teokratik yapıdan çıkış

Anayasa hukukçusu Tarık Zafer Tunaya, II. Meşrutiyet'i "Cumhuriyetin siyasi laboratuvarı" olarak nitelendirir. Bu tanımlama, bu dönem için söylenebilecekleri özetleyen anahtar bir ifade. 18. yüzyılda başlayan, Tanzimat ile devam eden süreç artık başka bir aşamaya geçmiştir. Prof. Dr. Zafer Toprak, "Atatürk - Kurucu Felsefenin Evrimi" kitabında Tanzimat reformları, I ve II. Meşrutiyet devirlerinin Osmanlı Devleti'ni teokratik yapıdan çıkarma girişimleri olduğunu belirtir. Şüphesiz, Cumhuriyet bu girişimleri nihayete erdirecektir.

Reformların sonucu

Dahası bu devirler, bu girişimleri nihayete erdiren kadroların yetişmesinde de çok önemlidir. Erik Jan Zürcher, Atatürk'ün doğduğu 1880'lerde modern okulların değişik bürokrasi düzeylerine eleman sağlayacak yeter sayıda mezun vermeye başladığını belirtir; 1867-1895 yılları arasında gerek okul gerek öğrenci sayısının iki katından fazla arttığını kaydeder. 

Zafer Toprak da Atatürk'ün entelektüel yaşamının üç evreden oluştuğunu belirtirken ilk evreyi "Zabit olduğu dönemde, Manastır İdadisi'nde, Harbiye'de, ardından orduda görevli iken edindiği birikim"in oluşturduğunu kaydeder. Tüm bu okulların da II. Mahmud dönemiyle başlayıp Tanzimat sonrasında artarak devam eden Batılı tarzda okullar eğiliminin parçası olduğuna yazı dizisinin ilk iki bölümünde yer vermiştik. Bir başka deyişle Atatürk'ü Cumhuriyet'in kurucusu ve devrimlerin kararlı uygulayıcısı yapan fikir dünyası bizzat Osmanlı kurumlarınca sağlanmıştı.

Atatürk'ün anayasa bilgisi

Örneğin Zafer Toprak, Atatürk'ün anayasa bilgisini, büyük ölçüde Meşrutiyet'in ilk yıllarında, 1913 yılında yayımlanan ve ilk anayasa ders kitaplarından biri olan Babanzade İsmail Hakkı'nın Hukuk-ı Esasiyye adlı kitabından edindiğini belirtir. Atatürk, kitaplığında bulunan bu kitabı çok ayrıntılı biçimde, satır altlarını çizerek okumuştur. Toprak'a göre Atatürk, ulusal egemenlikle cumhuriyet rejimi arasındaki bağı bu kitaptan edinmiştir. Babanzade, kitapta "cumhuriyetin milli egemenliğin fiilî ve doğal bir sonucu" olduğunu yazar.

 _________

OSMANLI'DAN NAKLEDİLEN CEZA KANUNU

1910'da hazırlandı
1926'da kabul edildi

 

Bir diğer ilginç nokta da II. Meşrutiyet'te 1910 yılında hazırlanan, 1889 İtalyan Ceza Kanunu'nun tercümesinden oluşan Ceza Kanunu Layihası'dır. Prof. Dr. Toprak; Eski Meclis Başkanı, Hukuk Profesörü Mustafa Şentop'un bu metnin 1926 tarihli Türk Ceza Kanunu'nun temel metni olduğunu, hatta yeni bir tercüme yapılmadan bu eski metnin benimsendiğini kaydettiğini aktarır.

 

_________

'Mazi, 1860'larda geri kaldı'

İTÜ'de görev yapan tarihçi Prof. Dr. Doğan Gürpınar, Osmanlı'da modernleşme süreci ve bunun Cumhuriyet'teki devamlılığıyla ilgili şunları kaydediyor:

“Osmanlı ve Türkiye diye iki ayrı devletten bahsetmek bizim algımızı daha başından çarpıtıyor aslında. Kelimeler her zaman zehirlidir. Algımızı önden belirler. İki ayrı devletten değil bir devletin iki aşamasından, bir kırılmadan bahsetmek daha doğru olur.

Fransız tarihçiler 1970’lerden itibaren Tocqueville’den ilhamla merkezileşme temelinde Devrim ve öncesi sabık rejim arasında paralelliklere vurgu yapmaya başlayınca bu elbette Türkiye tarihyazımına da etki etti. Ancak aslında Fransız Devrimi yepyeni bir kurumsal ve hukuki rejim inşa etmişti. Cumhuriyet tahayyülü gerçekten egemenliğe dair her türlü kutsallığı reddiyle bir radikal kopuştur ve yeni bir kurumsal yapıyı da dayatır. Türkiye’de ise Osmanlı’nın bir kurumsal tasfiyesi söz konusu olmamıştır. Zaten yönetici elit 1908’den itibaren bir devamlılık arz eder. Osmanlı ailesinin 1908’den itibaren anlamlı etkisi kalmadığından zaten o devleti algımızın Osmanlı adlandırılabilmesinin temel sebebi de ortadan kalkmıştı.

'1908 kırılma'

Ancak yeni bir kurumsal ve hukuki rejim göremesek de 1908 elitler dönüşümü anlamında gerçekten bir kırılmadır. Bürokrasi gücü kesin olarak devralmıştır ve yüz yıl dolaylı şekillerde kendini bir iktidar odağı olarak sürdürecektir. Egemenliğin kaynağı da dönüşmektedir; millet ve Türklük onun kaynağı olma yoluna girmiştir.

'Belirgin farklar var'

Bununla beraber elbette 1923 ve öncesi arasında çok belirgin farklar vardır. Cumhuriyet sadece hukuki ve kurumsal değil gündelik hayatı dönüştürmek ve millileştirmek anlamında çok kesin bir politika izledi. Bunda tabii 1918 sonrası konjonktürün imkânları da vardır. 1918 tüm Avrupa’da müesses nizamları, aristokrasileri çökertti. Cumhuriyetin laikliği esas olarak bir kültürel rejimdir. Zira şu kanaate varılmıştır ki gündelik alanın, şehir mekânının lâdinî hale gelmesi çok esaslı bir ihtiyaçtır. Dinden boşalan alana ise millilik geçer. Tüm bu bakımlardan Osmanlı sahiplenicileri de muarızları da hayali tanımlar peşinde koşmaktadır. 600 yıl süren bir öz olamayacağı gibi daha 1860 bile öncesi yüzyıla, 1930’a olduğundan çok daha uzaktır. Mazi daha 1860'larda geri kalmıştır.”

 

________

İlk anayasa: Kânûn-ı Esâsî

Osmanlı'da sultanın yetkilerinin sınırlandırılmasına dair tartışmalar Tanzimat'tan itibaren başlamıştı. Meşrutî idarenin kaynağı da İslamiyet'teki "şura"ya dayandırılıyordu. Ancak bu süreç çok sancılı ve karmaşıktır: Balkanlar’da isyanlar, içeride toplumsal hareketler ve buna bağlı olarak yönetimdeki değişiklikler, meşrutiyet yanlılarının elini güçlendirmişti. Sultan Abdülaziz'in tahttan indirilişi, Meşrutiyet'e karşı durmayacağı sözüyle önce V. Murad'ın, ardından da yine Kânûn-ı Esâsî için söz veren II. Abdülhamid'in tahta çıkarılışı, yeni düzenin yolunu açtı.

Midhat Paşa

Kânûn-ı Esâsî’ye yani anayasal düzene karşı olan Sadrazam Mütercim Rüşdü Paşa'nın istifasının ardından 19 Aralık 1876'da yerine Midhat Paşa getirildi. Midhat Paşa, anayasanın en güçlü savunucularından biriydi. Paşa, V. Murad tahttayken bir anayasa taslağı hazırlatmıştı. II. Abdülhamid tahta çıkınca Fransız anayasalarının çevirisi yapılarak bir taslak daha oluşturuldu. Ardından Midhat Paşa başkanlığında bir komisyon kuruldu.

Anayasa hazırlanmasında dış sebepler de etkiliydi. Balkanlar’daki krizi konuşmak üzere Osmanlı, Rusya, İngiltere, Fransa, Avusturya, Almanya ve İtalya'nın katılımıyla Tersane Konferansı yapılacaktı. Midhat Paşa, yabancıların müdahalesiyle reform yapmaya gerek olmadığını; Osmanlı Devleti'nin, topraklarında yaşayan gayrimüslimleri de kapsayacak şekilde yeni hukuki adımlar attığını yabancı devlet adamlarına göstermek istiyordu. Bu nedenle anayasa çalışması konferansa yetiştirildi ve Kânûn-ı Esâsî, konferansın toplandığı gün, 23 Aralık 1876'da ilan edildi.

Anayasanın maddeleri

Midhat Paşa, anayasa hazırlığı sürecinde padişahın yetkilerini kısıtlamayı amaçlayan reformist kanattaydı. Ancak karşılarında daha muhafazakâr bir grup da vardı. 119 maddeden oluşan Kânûn-ı Esâsî'nin bazı maddeleri kısaca şöyleydi:

* Vekillerin tayin ve azli, yabancı devletlerle sözleşme yapılması, savaş ve barış ilânı, Meclis-i Umûmî’nin toplanması ve tatili, Heyet-i Mebûsan’ın feshi padişahın dokunulmaz haklarındandır.
* Devletin resmî dini İslâm'dır.
* Basın kanun dairesinde hürdür.
* Genel âdâbı ve asayişi ihlâl etmemek şartıyla diğer din mensuplarının din ve vicdan hürriyetiyle mezhep imtiyazları tanınmıştır.
* Herkesin eğitim ve öğretim hakkı vardır.
* Gayrimüslimler kendi inançları doğrultusunda eğitim yapabilirler.
* Müsâdere, angarya, işkence yasaktır.

Dokunulmazlık vardı

* Meclis-i Umûmî üyeleri düşünce ve beyanlarında hürdür, meclisteki konuşmaları ve genel olarak açıkladığı görüşleri için haklarında soruşturma açılamaz.
* Hâkimler azledilmez, olağanüstü yetkili mahkemeler kurulamaz.

Yetkiler sınırlandırıldı

Kânûn-ı Esâsî'de birçok kez değişiklik yapıldı. 1909'da getirilen yeni düzenlemelerle padişahın Meclis-i Umûmî’de anayasaya bağlılık yemini etmesi, padişahın yasaları mutlak veto yetkisinin sınırlandırılması, padişah kanunu iade ettiğinde Meclis'in üçte iki çoğunlukla tekrar göndermesi durumunda onaylanmak zorunda olması gibi önemli değişiklikler yapılmıştır.

 _________

Fransız İhtilali'nden ilhamla;
hürriyet, müsavat ve uhuvvet

Meşrutiyet'in ilanına dair bu görselde bir melek figürü, Fransız İhtilali'nin sembol kavramlarından alınan ve Osmanlı'da da önemli "mottolar" haline gelen hürriyet (liberté), müsavat-eşitlik (égalité) ve uhuvvet-kardeşlik (fraternité) ifadelerinin yazılı olduğu bir "pankart" taşıyor. Aralarında ilk anayasayı hazırlayan kurulun başkanı Midhat Paşa ve Namık Kemal'in de yer aldığı önemli figürler "vatanı" simgeleyen ve zincirleri kırılarak özgürlüğe kavuşturulan kadını ayağa kaldırıyor.


 

24 Haziran 2024 Pazartesi

Bu da müziğin şâhıdır!

 "Sen İstanbul şâhısın / O da Galata şâhıdır"... II. Mehmed'in şiiri, asırlar sonra Çağlar Fidan'ın notaları ve sesi ile buluştu; ortaya müziğin "şâh"ı çıktı


Bir şehri tanımanın, keşfetmenin, gerçek mânâsı ile hâkim olmanın en iyi yolu yürümektir. Hele de bu şehir, İstanbul gibi her sokağında, her köşesinde sizi ilginç bir karşılaşmanın beklediği bir şehirse... İstanbul'da çok büyük bir keyifle –bir Orhan Pamuk romanındaymışım gibi- amaçsızca yürürüm sık sık. Yine böyle bir anda, İstiklâl'den yürüyerek Eminönü'ne vardığımda büyük bir sürpriz karşıladı beni. Fakat bu kez görebildiğim değil, kulaklığımdan duyabildiğim bir sürpriz. Uygulamada şarkılar arasında dolaşırken fark edip ilk kez dinlediğim bir şarkı...

Kısa bir kanun sesi ve ardından "Sen İstanbul şahısın" sözleri... Fatih Sultan Mehmed'in daha doğru bir ifade ile "Avnî"nin bir şiirinden tanıyordum bu dizeleri. "Sen İstanbul şâhısın." İstanbul, bu mısraı yazan Sultan Mehmed'in yaşadığı ve ondan sonra yaşanacak yüzyıllar boyunca tam da ayağımı bastığım bu tarihi yarımadayı kapsıyordu yalnızca. Ve şarkı devam ediyordu: "O da Galata şâhıdır". Galata yani az önce geldiğim, tam karşımda duran, "İstanbul" olmayan o "öteki" yer. İstanbul bu kez, yaklaşık 600 yıl öncesinden bugüne uzanan bir sürprizle karşımdaydı.

Bu şarkıyı ilk kez dinliyordum ama şarkının sahibi tanıdıktı. Son birkaç yıldır çok severek dinlediğim Çağlar Fidan'ın, o gün yayımlanmış yeni bir şarkısıydı bu: Sevgililer Çağı'na Bir Şarkı. Sultan Mehmed'in sözleri, yüzlerce yıl sonra notalarla birleşmiş, ortaya dinlerken beni mest eden, defalarca başa sardığım harikulade bir eser çıkmıştı. İstanbul gibi bir şeydi bu; hem yeni hem de çok eski.

Yakından bir bakış

Şarkının açılışındaki mısra, aslında şiirin son mısraıydı. Şarkı, bu güçlü şiirin ilk beyti ile devam etti: "Bir güneş yüzlü melek gördüm ki âlem mâhıdır / O kara sümbülleri âşıklarının âhıdır." Avnî, ilk mısrada "melek" dediği sevgilinin yüzünü güneşe benzetiyor ve âlemin ay gibi ışığını ondan aldığını söylüyor. İkinci mısrada, yine divan şiirinin çok tipik bir benzetmesi ile sevgilinin yüzüne sarkan zülüfler, saç lüleleri, sümbüle benzetiliyor. Ancak bu zülüfler, aynı zamanda ona âşık olanların bağrından duman gibi yükselen "ah"lardır. Şiirden "âlemin sevgilinin ışığını ay gibi yansıttığı" anlamı çıktığı gibi “sevgilinin yüzünün ay gibi parladığı” anlamı da çıkar. Bu durumda burada Avnî’nin kelimelerle çizdiği hayal; çevresi âşıkların "ah" dumanları yani siyah bulutlar ile kaplanmış bir dolunaydır.

Şarkı, şiirin iki beytini atlayıp o muhteşem mısralara varıyor: "Gamzesi öldürdüğüne lebleri cân verir / Varsa o rûh-bahşın dini İsa râhıdır" Sevgili, gamzesi (ki divan şiirinde çoğu zaman bir ok gibidir) yani bir bakışı ile öldürdüğü kimseye, dudakları ile öperek ya da güzel bir söz söyleyerek can bağışlar, onu diriltir. Ölüleri diriltmenin ise Hz. İsa'nın mucizelerinden biri olduğuna inanılır. O yüzden Avnî, bu benzetmeyi bir sonraki mısra ile de bağlıyor: Varsa o ruh bahşeden güzelin dini, İsa'nın yoludur. Tıpkı onun gibi ölülere can verir.

Divan şiirinde sevgilinin bir Hristiyan olarak anlatılması da yaygın bir unsurdur. Avnî şarkının açılışında ve şiirin sonunda yer alan mısra ile (diğer mısralarda da ayrıca yine buna ilişkin göndermeler var) bunu daha da pekiştirir: "Avnîyâ kılma gümân kim sana râm ola nigâr / Sen Sitanbul şâhısın, ol Kalata şâhıdır" Şair, ey Avnî diyerek kendisine sesleniyor burada. Sesleniyor seslenmesine de ne dediği konusunda benim şüphem var. Muhammet Nur Doğan, Fâtih Divânı ve Şerhi'nde bu dizeyi "Gönül verdiğin güzelin sana râm olacağını asla umma" diye çeviriyor; "Çünkü sen, (nihayetinde) İstanbul’un şahısın; o ise (güzellik ülkesinin başkenti olan ve içinde, cennet gibi, hurilerin dolaştığı) Galata’nın padişahıdır." Doğan "Galata'nın gayr-i müslimlerin yaşadığı bir semt olduğunu" hatırlatarak "Avnî'ye göre içerisinde dolaşan huri gibi güzellerle Galata’yı görenlerin, Firdevs cennetine gönül vermez olduğunu, şairin beyitte sevgilinin padişah olduğu Galata ile kendisinin padişah olduğu İstanbul’u karşılaştırdığını, Galata’yı üstün görerek oranın padişahı olan sevgilinin, İstanbul’un padişahı olan kendisine baş eğmeyeceğini düşündüğünü" söylüyor. Ancak "kılma gümân kim sana râm ola nigâr" ifadesini "o güzelin sana boyun eğeceğinden şüphe etme" olarak anlamak da mümkün gibi görünüyor. Yine de divan şiirinde "mutlu aşk" olmadığını, aslolanın âşığın sıkıntı çekmesi olduğunu düşünürsek sevgilinin boyun eğmemesi, bu geleneğe daha uygun düşüyor.

Şarkı burada bitiyor ama ben tekrar tuşuna basıyor, yarımadada kalabalıkların içinde yürümeye devam ediyorum: "Sen İstanbul şâhısın, o da Galata şâhıdır"...

 

************

Suriçi'nden sekiz manzara

Bu şarkı aslında Çağlar Fidan'ın eylül ayında çıkaracağı albümün son şarkısı imiş. Fidan’ın ilk stüdyo albümü “Intra Muros Istanbul” (Lat. “intra muros”: duvarlar içinde), sekiz şarkıyla Suriçi İstanbul'undan sekiz fragman sunacak. Şarkılardan her biri Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi Suriçi'nden bir mekâna veya karaktere referansta bulunuyormuş. Albümde Sevgililer Çağı'na Bir Şarkı'nın dışında örneğin 1847’de Kumkapı’da doğmuş Ermeni müzisyen Udi Afet’in şarkısı, 1600’lü yıllarda Sultan İbrahim’in huzurunda oynanılan raksın müziği, 19. yüzyılın ortalarında Çapa’da “Acem’in Evi” adlı bir randevu evinde çalışan bir yosma için bestelenmiş bir şarkı da var. Albümde solo performansların yanı sıra bir kuartet ve iki düet bulunuyor. Bu şarkılarda Fidan’a Asineth Fotini Kokkala (kanun), Erhan Bayram (İstanbul kemençesi), Nikos Papageorgiou (lavta) ve Muaz Ceyhan (yaylı tanbur) eşlik ediyor. Heyecanla eylül ayını bekliyoruz.





(Milliyet Arkeoloji, 38) Haziran 2024

10 Temmuz 2023 Pazartesi

İstanbul Ansiklopedisi: Ansiklopedi Değil Rengârenk Bir Âlem

"Yedi kapılı Teb şehrini kuran kim?
Kitaplar yalnız kralların adını yazar.
Yoksa kayaları taşıyan krallar mı?
Bir de Babil varmış boyuna yıkılan,
kim yapmış Babil’i her seferinde?
Yapı işçileri hangi evinde oturmuşlar
altınlar içinde yüzen Lima’nın?
Ne oldular dersin duvarcılar
Çin Seddi bitince?"

(Bertolt Brecht'in "Okumuş Bir İşçi Soruyor" şiirinden)



Reşad Ekrem Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi, yalnızca varlığı ile değil yokluğu ile de bir efsane... Hatta bu yokluk, şüphesiz ansiklopedinin değerini artıran, hikâyesini zenginleştiren bir öge oldu yıllar boyu. Alfabetik sırayla fasikül fasikül yayımlanan ve Gökçınar maddesine kadar gelebilen İstanbul Ansiklopedisi’nin tasarım aşamasında kalan maddelerini şimdilerde bir sergi ile arşiv malzemeleri üzerinden görmek mümkün. Salt Galata’daki sergi, klasik bir ansiklopedinin çok dışında ve üzerinde bir metin olan İstanbul Ansiklopedisi’nin zengin ve çok renkli dünyasına dalmak için güzel bir imkân sunuyor. 

Tarihçi-yazar Reşad Ekrem Koçu, 1940 yılında kendi deyimi ile “İstanbul’un kütüğünü” kayıt altına alacak bir ansiklopedi çıkarmaya karar verir. Adına aldanmayın. Bu ne üslubu ne de içeriği ile “ansiklopedi” denildiğinde akla gelen şey değildir. İstanbul’un -her anlamda- “alt”ını “üst”üne getiren bu metin, ansiklopedi kavramını da alt üst eder. İstanbul Ansiklopedisi, ansiklopedinin renksiz, kuru, resmî dilinden uzaktır ve bir ansiklopedide kendine asla yer bulamayacak maddelerle doludur. 


Bu nasıl ansiklopedi?

Şüphesiz bir ansiklopedinin yayımlanması için ömrünü bu işe adamış bir Reşad Ekrem Koçu yetmiyor, işin “finansal” bir tarafı da var. 1940’ta fikri oluşan ansiklopedi, dört yıl sonra, Cemal Çaltı isimli bir tüccarın desteğiyle yayımlanmaya başlar. Bir ansiklopediden beklenebileceği üzere İstanbul’un saraylarını, konaklarını, camilerini, kiliselerini, devlet adamlarını, şairlerini, yazarlarını da anlatan İstanbul Ansiklopedisi’ne ruhunu veren asıl maddeler ise başkadır. İstanbul’un ayaktakımı, kabadayıları, tulumbacıları, sandalcıları, evsizleri, berduşları, köçekleri, çengileri, hırsızları, dilencileri, katilleri, büyücüleri, hippileri, meczupları, sarhoşları, aşk maceraları, ezcümle İstanbul’u İstanbul yapan her şey vardır bu ansiklopedide. Kenarda köşede kalmış, sözlü kültürde eksilip çoğalmış, İstanbul’u zenginleştiren ama resmî ve de pek ciddi tarihlerde görülemeyecek nice kişi ve vaka... Bir şehri, hele de İstanbul’u anlatmak için bundan daha iyi bir yol olabilir mi? 

 Reşad Ekrem Koçu

İstanbul’u saray pencerelerinden, konak merdivenlerinden değil sokaklardan bakarak anlatan Koçu’nun kaynakları da kendisinden önce yazılanlarla sınırlı değildir. Mesela bir gazete haberinden yola çıkıp namlı bir katilin, hırsızın peşine düşebilir, olayların tanıklarına ve öznelerine ulaşıp onları bizzat dinleyebilir.

İki veda 

İstanbul Ansiklopedisi’nin dilinde ve içeriğindeki zenginlik, ne yazık ki “kasa”ya yansımaz. Fasiküller ve fasiküllerden oluşan ciltler, bin bir zorlukla yayımlanmakta, maddi sıkıntılar Koçu’nun yakasını bırakmamaktadır. Bu uğurda babadan kalma köşkünü bile kaybeder. Gecikmelerle yayımlanan fasikül ve ciltler 1951 yılında basılamaz olur. 1958’de gerekli maddi kaynak bulununca sekizinci cilde kadar gelinir. Fakat 1973 yılında basılan 173. fasiküldeki Gökçeçınar maddesi, ansiklopedinin son maddesi olur ve İstanbul Ansiklopedisi 173 fasikül, 11 ciltle yayın hayatına veda eder. Ansiklopedinin mimarı Koçu da iki yıl sonra, geride yayımlanmamış maddelerin taslaklarından oluşan büyük bir arşiv bırakarak, 70 yaşında hayata veda edecektir. 

Kolektif bir metin

İstanbul Ansiklopedisi’nin nâmı, yayımlanmış ciltleri kadar -belki ondan daha fazla- eksik kalmış olmasından da ileri gelir. Ansiklopedi, yayımlanmaya başlanmasından bugüne geçen 79 yılda, bir efsane haline gelmiştir ve bunda tamamlanmamış olmasının payı büyüktür. Ancak bu yarım kalmışlığın İstanbul’un karakteri ile örtüşen bir yanı da var şüphesiz. İstanbul gibi taşı toprağı tarih olan ancak bir yandan da durmaksızın değişen bir kenti tüm tarihi ve kültürü ile ansiklopediye sığdırmaya çalışmak, büyük ve hızlı bir hareketi tek bir fotoğraf karesinde sabitlemeye çalışmak gibidir. Bu yüzden yarım kalmak da en çok İstanbul’la ilgili bir ansiklopediye yaraşır. 

İstanbul’un büyük değişimi, ansiklopedinin fasiküllerinde de “İstanbul Ansiklopedisi’nin Aziz Okuyucularından Bir Ricası” olarak yer bulur kendine: “İstanbul’un siması, Reşad Ekrem Koçu ve kendisine yardım eden arkadaşlarının günü gününe takip edemeyeceği bir süratle değişmektedir. Bazı yapıların ise izi tamamen kaybolmuş, yerinin tesbitinde büyük güçlükler çekilmektedir. Bu bakımdan İstanbul Ansiklopedisi okuyucularından bir ricada bulunuyor”... Bu rica, İstanbul’un yapıları ve kişileri hakkında okuyucuların da ansiklopediye katkı vermesine yöneliktir. Okuyucuların, fasikülde verilen bilgi fişlerine uygun biçimde, İstanbul’la ilgili kişi ya da yapılar hakkındaki notlarını iletmesi istenir. Bu bakımdan İstanbul Ansiklopedisi kolektif bir metindir ve diliyle içeriğini de göz önünde bulundurduğumuzda günümüzün internet sözlüklerine benzetmek yanlış olmayacaktır. 

“Başka Kayda Rastlanmadı”

Bir efsaneye dönüşen ve ansiklopediden ziyade tıpkı İstanbul gibi kendi başına bir âlem olan İstanbul Ansiklopedisi’ni şimdi bir belgeler havuzunda yüzerek keşfetmek mümkün. Salt’ın Kadir Has Üniversitesi iş birliğiyle 2018 yılından bu yana yürüttüğü Reşad Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi çalışmaları, “Başka Kayda Rastlanmadı” ismiyle bir sergiye dönüştü. İsmini ansiklopedideki bazı maddelerin sonunda bulunan “hakkında başka kayda rastlanmadı” ifadesinden alan sergi, tasarım aşamasında kalan maddeleri; metin taslakları, gazete-dergi kupürleri, kolajlar, çizimler, mektuplar ve resmi yazışmalar ile ziyaretçilere açıyor. 

40 bin ögelik bir arşivden, serginin gerçekleştiği Salt’ın konumunu da dikkate alarak Galata odaklı bir seçimle sunulan belgeler ansiklopedinin yaratım sürecine ilişkin bir gözlem imkânı da sunuyor. Üstelik ziyaretçilerle İstanbul Ansiklopedisi’nin ilişkisi, tek taraflı bu imkân ile de sınırlı değil. Sergide, İstanbul Ansiklopedisi’nin okuyucularından istediği katkıya ortak olmak mümkün. Bilgi fişlerini doldurarak, İstanbul’dan kişi ya da yapılarla ilgili tarihe not düşebilir, bu bitmeyen ve hiç bitmeyecek ansiklopedinin parçası olabilirsiniz. 

Sergiyi hakkını vererek gezmek için ciddi bir zaman ayırmak gerekiyor. Bol belgeli bu sergiyi satır satır okumak hem bu âlemin derinliklerine dalabilmek hem de sergiden alacağınız keyfi artırmak için şart. Serginin eksiğinin ise video işlerinin azlığı olduğu söylenebilir. Bazı yer ve yapıları, arşivdeki tanım ve çizimlerine ek olarak bugünkü halleriyle birlikte göstermek, ansiklopedinin ve İstanbul’un ruhuna uygun bir fikir olurdu. Yine de “Başka Kayda Rastlanmadı”, arşiv malzemeleri ile önemli bir kapıyı aralıyor. O kapıdan girip çok renkli ve zengin bir dünyaya dalmak meraklılarına kalmış...



Milliyet Arkeoloji, 26 (Haziran 2023)

5 Ocak 2023 Perşembe

200 Yıl Öncesinin Okurlarından Selâm Var!


İstanbul’da 200 yıl önce kahramanlık hikâyelerinin anlatıldığı el yazması kitapları kimler, nerede, ne zaman okumuş, nasıl tepkiler vermişti? Bu soruların yanıtlarını, okurların sayfaların kenarlarına aldıkları notlardan öğrenebiliyoruz...

Sahaflardan aldığımız kitapları özel kılan şeylerden biri de bizden önceki okurların kitaplarda bıraktıkları izler; altı çizilen satırlar, sayfalara yazılan notlardır. Peki ya 18-19. yüzyıllardan okur notlarıyla karşılaşmak? Şüphesiz çok daha heyecan verici...

Dr. Elif Sezer Aydınlı, doktora tezinde Hamzanâme ve Ebu Müslimnâme türündeki hikâyelerin el yazmalarındaki okur notlarını inceledi. Hamzanâme Hz. Hamza’nın; Ebu Müslimnâme de Emevîlere karşı ayaklanan ve Abbâsî iktidarının önünü açan Ebu Müslim'in kahramanlıklarını konu ediniyor. Anonim olarak üretilen bu hikâyeler Arapçadan Malaycaya farklı dillerde yazılmış ve geniş bir coğrafyada Müslüman toplumlar tarafından uzun yıllar boyunca sevilerek okunmuş. 

Aydınlı'nın incelediği, 18-19. yüzyıllarda üretilmiş ve okunmuş 200 yazmada binlerce okur notu bulunuyor. Bu yazmaların genellikle İstanbul'da, nadiren de Bursa ve Edirne'de okunduklarını anlıyoruz notlardan. 

Oğuz Atay, "Demiryolu Hikâyecileri-Bir Rüya" adlı öyküsünün sonunda "Ben buradayım sevgili okuyucum, sen neredesin acaba?" diye soruyordu. Bu anonim hikâyelerin asırlar öncesindeki okurları da gelecekteki okurlara sesleniyor sanki: "Biz buradayız sevgili okuyucu, sen neredesin acaba?"

Yazmalardaki okur notlarının detaylarını Elif Sezer Aydınlı ile konuştuk...



Zeugma: "İki Cihan Âresinde" Tarihi Taşla Dokumak


“Çalabım bir şâr yaratmış
İki cihân âresinde”

14-15. yüzyıllarda yaşamış olan Hacı Bayram Veli, şiirinde “tanrının iki dünyanın arasında yarattığı bir şehirden” bahsediyor. Cemal Kafadar, hem fiziksel hem kültürel olarak İslam ve Bizans coğrafyası arasındaki bir uç mevkiinden doğan, kendisini hem Doğu Roma İmparatorluğu’nun vârisi hem de İslâm dünyasının önderi olarak gören Osmanlı İmparatorluğu’nun doğuşunu anlattığı kitabına, bu dizelerden ilhamla “İki Cihân Âresinde” ismini vermişti. Fırat’ın kıyısında bir Roma kenti olan, medeniyetlerin geçiş noktasında konumlanmış, farklı kültürlerin bir arada bulunduğu Zeugma için de bundan daha iyi bir “yer tarifi” olamaz. Öyleyse “İlhamını Hacı Bayram’dan aldım / Çaldımsa da mîrî malı çaldım” diyerek girelim söze: I. Seleukos Nikator bir kent kurmuş iki dünya arasında... 

Bugün Gaziantep’in Nizip ilçesi sınırlarında, Fırat Nehri’nin kıyısında yer alan “Zeugma” diye bildiğimiz kent, aslında M.Ö. 300 civarında Büyük İskender’in Makedon komutanı, Seleukos İmparatorluğu’nun kurucusu I. Seleukos tarafından nehrin iki yakasında karşılıklı iki kent olarak kurulur. Bu kentlere Seleukos ve eşi Apama’nın isimleri verilir: Fırat’ın batısında yer alan, bugün kalıntılarını görebildiğimiz Seleukeia ve Fırat’ın doğusunda yer alan, tamamı ile baraj gölünün suları altında kalan Apamea. Kentin konumunu, işlevini, anlamını çok iyi yansıtan, Eski Yunancada “geçit” anlamına gelen “Zeugma” ismi ise daha sonraki dönemlerde kullanılmaya başlar. Yalnızca mozaikleriyle ünlü bir kent olmakla kalmayıp kendisi de bir kültürler mozaiğine dönüşen Zeugma’nın, Makedon asıllı Seleukos ile Pers asıllı Apama’nın adına kurulan iki kentten oluşması da kaderin kentin tarihine sembolik bir dokunuşudur belki de.


Görkem Evci 

Milliyet Arkeoloji, 19

https://www.milliyet.com.tr/tatil/arkeoloji/iki-cihan-aresiinde-tarihi-tasla-dokumak-6845202

3 Temmuz 2022 Pazar

Stratonikeia: Birbirine Açılan Kapılar

Anadolu’nun yerli halkı Karialılar ve Leleglerin kenti Stratonikeia, Helenistik Dönem’den günümüze, “yaşayan” bir yer oldu. Kente binlerce yıl önce olduğu gibi, Zeus ve Hekate’ye adanmış iki kutsal alandan gelen yolların ulaştığı kapıdan girdiğinizde farklı dönemlerin iç içe geçip kaynaştığı, kapıları birbirine açılan farklı kültürlerin izlerinin bulunduğu bir yerleşime adım atmış olursunuz. Kâh bir Osmanlı camiinin ahşap kapısından içeri girer, kâh meclis binasının duvarında Grekçe, Latince ve Osmanlıca yazıları yan yana görürsünüz.


https://www.milliyet.com.tr/tatil/arkeoloji/birbirine-acilan-kapilar-6776009


Patara: Kumlarından Doğan Kent

Muhteşem bir halicin kıyısında kurulan Patara, limanın ağzı kumla dolup kapanana kadar Ksanthos Vadisi’nin dünyaya açılan kapısıydı. 30 yılı aşkın bir süredir devam eden kazılarla Lykia ve dolayısı ile Anadolu tarihini aydınlatan Patara’da, yıkıntıları toprağın ve kumun altında kaybolan birçok önemli yapı bugün yeniden ayakta.

https://www.milliyet.com.tr/tatil/arkeoloji/kumlarindan-dogan-kent-6739852




22 Mart 2022 Salı

Tarihe Mührünü Vuran Kadın: Hitit Kraliçesi Puduhepa


En eski yazılı anlaşmalardan biri olan Kadeş Antlaşması’nda, Anadolu’nun en güçlü kadın figürlerinden Kraliçe Puduhepa’nın da mührü bulunuyor.


23 Şubat 2022 Çarşamba

Tarih ve Edebiyatın Sevimli Özneleri: Tanrı Kedilerden Merhum Pisiye

Bugün evlerimizde, sokaklarımızda mağrur bir tavırla gezip dolaşan sevimli dostlarımız kediler, bir zamanlar tanrı olarak görülüyordu. İnsanoğluyla ilişkisinde oldukça ilginç bir tarihe sahip olan kedilerin edebiyattaki yansıması da çok renkli 




İnsanoğlunun hayvanlarla ilişkisinin bir zamanlar yalnızca maddi çıkara dayandığı, evcilleştirmenin de bu şekilde başladığı söylenebilir. Bugün ise kedi, köpek gibi evcil hayvanlarla ilişkimiz özellikle de kent yaşamında böyle bir çıkar ilişkisinin çok uzağında. Tek isteğimiz onlar için güvenli bir yuva ve karınlarını doyurabilecekleri yiyecekler temin edip sevgi verdikten sonra biraz da sevgi görmek. Ancak kedilerle ilişkimizin böyle yürümediği malum. Onlardan tek beklentimiz kendileri için temin ettiğimiz yiyeceklerle karınlarını doyurup lütfettiklerinde de biraz sevebilmemize izin vermeleri! Yine de yaramazlıkları, mırlamaları, gurlamaları, bizi güldüren oyunları, kendilerini sevdirmek istediklerindeki tavırları, kibirleri ve masumiyetleriyle evlerimizin baş köşesindeler.

Evcil kedilerin ilk olarak 9 bin yıl önce Yakın Doğu ve Mısır'da ortaya çıktığı düşünülüyor. Bu kedilerin atalarının Avrupa vahşi kedisi ya da Afrika vahşi kedisi olma ihtimali yüksek. Daha düşük ihtimalli bir diğer görüş ise orman kedisinin, evcil kedilerin atası olduğu yönünde. Evcil kedilerin Avrupa'ya yayılışının Roma Dönemi'nde olduğu biliniyor. Araştırmacılar, Vikinglerin de kedileri, deniz ticaret yolları üzerinden daha uzak noktalara taşıdığını söylüyor.

Nasıl evcilleştiler?

Kedi ve insan, kuvvetle muhtemel tarıma geçişe bağlı olarak yakınlaştı. Avcılık ve toplayıcılığın ardından kendi yiyeceklerini kendileri üretmeye başlayan atalarımız, hasat ettikleri tahıllar sayesinde fare gibi kemirgenler için bulunmaz bir ziyafet sunmaya başlamıştı. İnsanoğlunun yetiştirdiği tarımsal ürünlere ortak olan kemirgenler, insanlar tarafından bir araya toplanmış yiyeceklere zahmetsizce ulaşabiliyordu. Ama onların bu zahmetsiz beslenmesi, onları avlayarak beslenen diğer hayvanlar için de ziyafet demekti. Farelerin, insanların yaşadığı bölgelerde yoğunlaşmasını fırsat bilen kediler de böylece insana yaklaşmış olmalı. İnsanoğlunun da kârlı çıktığı bu ilişki, ilk evcilleştirilen hayvan olan köpeklerin aksine insanın çabasından bağımsız, kedilerin arzusuyla ortaya çıkmışa benziyor. Bu başlangıç, günümüzdeki kedi-insan ilişkisine de sirayet etmiş gibi görünüyor. Bugün de evlerimizde bile bizlerden bağımsız, başlarına buyruk şekilde, sanki biz onları değil de onlar bizi sahiplenmiş gibi yaşamaya devam ediyorlar.

Tanrıça Bastet

Kedilerin, kendi evimizde bizi misafir konumuna düşüren kudreti, belki de Antik Mısırlıların bu hayvanlara fazla yüz verip onları tanrılaştırmasından ileri geliyordur. Hâlâ o günlerin hatıraları ve özlemiyle yaşıyor olabilirler! Mısır mitolojisinde Güneş tanrısı Ra'nın kızı olan tanrıça Bastet, kedi formunda çıkar karşımıza. M.Ö. 2800'lerde Bastet dişi bir aslan görünümündeyken (neticede o da bir kedidir) M.Ö. 900'lü yıllardan sonra evcil kediye dönüşmüş. Antik Mısır'da kedilerin hem koruyucu ve sadık hem de saldırgan ve bağımsız olabilmeleri, "tanrısal" bir özellik olarak görülmüş.

Mısır'da çok sayıda mumyalanmış kedi de bulunuyor. Ancak bu "sevgi"nin başka bir tezahürü daha var. Eski Mısırlıların, ölüleriyle birlikte gömmek için özel olarak yavru kedi yetiştirip kurban ettikleri de biliniyor.

Antik Yunan'da, Mısır'daki gibi özel bir konumu yok kedilerin. Yalnızca Artemis'in, bazen kediye dönüştüğünü görürüz.

"Gazi kedi"ye ağıt

Kedilerin tarihi kadar edebiyatı da renklidir. Bugün şehirlerimizin ayrılmaz bir parçası olan ve tarihte de İstanbul sokaklarında gezen Batılı seyyahları şaşırtan kedilere, Klasik Türk Edebiyatı'ndan Evliya Çelebi Seyahatnamesi'ne, modern şiirden öykülere kadar pek çok alanda ilginç biçimlerde rastlarız. Örneğin 16. yüzyılda bir kedi, divan şiirinde ölenlerin ardından yazılan "mersiye" türündeki şiirin konusu bile olmuştur. Meâlî mahlaslı şair, "Mersiye-i Gürbe" yani "kedi mersiyesi" olarak adlandırılan, bir görüşe göre ise "hiciv" olan bu şiirde fiziksel özelliklerini, cesurluğunu, avcılığını mizahî bir şekilde, abartılı bir dille övdüğü kedisinin "dindarlığı"ndan bile söz eder. Meâlî'ye göre kedisi, "nice kafir fare öldürmüş bir gazi"dir, her sabah kalkıp elini yüzünü yıkayacak kadar temizdir. "Çıkdun elden n'edelüm ansızun eyvâh pisi" mısraı ile başlayan ve kedinin öve öve bitirilemeyen özelliklerinin sayıldığı şiirde her kıta, kedinin ölümünden duyulan acıyı anlatan aynı mısra ile biter: "N'edelüm âh pisi n'eyleyelüm âh pisi."

18. yüzyılda Ebubekir Kânî'nin kedinin ağzından yazdığı "Hirre-name" adıyla bilinen mektupta ise evden kaçan "Pamuk kızı Tekir" isimli kedi, sahibinden özür diler. Tabii bu metin, ast-üst ilişkisinde itaate ilişkin bir sembol olarak görülebilir.

Fikret'in Zerrişte'si

Edebiyatımızın en ünlü kedilerinden biri de şüphesiz Tevfik Fikret'in Zerrişte'sidir. "'Yaz aşkına dair' dediniz... İşte: Çocukken / Gâyet afacan bir kedi sevdim ki elimden / Bir lahza bırakmazdım; uyurken kucağımda..." diye başlayan şiirde Tevfik Fikret, bütün sevdiklerinde bu kedinin değişen ruh hallerini, hırçın simasını gördüğünü anlatır. Beşir Ayvazoğlu, Fikret'in gerçekten Zerrişte isimli bir kedisinin olup olmadığının, kedileri sevip sevmediğinin ise farklı tanıklıklara göre şüpheli olduğunu söyler.

Nurullah Ataç ise şiirlerinde yoğun olarak Farsça ve Arapça kelimeler kullanmasıyla bilinen Fikret'in kediye Farsça "altın ip" anlamına gelen Zerrişte ismini vermesiyle alay eder: "Kediye koyduğu ada da bakın: 'Zerrişte'... İlle 'Pamuk, Mestan, Sarman, Zertop' desin demiyorum, başka adlar da olur. Ama 'Zerrişte' nasıl olur? Bir deneyin: 'Gel, pisi pisi, Zerrişte...'"

Kedi sevmek

Bin yıllar önce karşılıklı bir maddi fayda ile başlayan kedi-insan ilişkisi bugün insanın sevme-sevilme ihtiyacının bir sonucu olarak devam ediyor gibi. Ahmet Haşim, "insandan kaçan muhabbetin ilticagâhı"nın kedi olabileceğini söyler. Kedi denildiğinde akla gelen ilk yazarlardan Bilge Karasu ise şöyle der: "Kedi sevmek, kedinin kendisini seven (kendisinin de sevdiği) kişi karşısındaki umursamaz bağımsızlığını baştan kabul etmek demektir. (...) Kedi, verdiği azrak mutlulukların ne ölçüde bilincindedir, bilemem ama, biz bu mutlulukların azraklığı ölçüsünde kölesi oluveririz onun."

20 Şubat 2022 Pazar

Tarihçiler "Silinen İsimleri" Tartışıyor

OTSA ödüllerinden Mehmed Fuad Köprülü ve Halide Edip Adıvar'ın isimlerinin silinmesine dair tartışmalar, bu iki isimle birlikte Ömer Lütfi Barkan ve Sydney N. Fisher'ın adlarının da kaldırılmasıyla sonuçlandı. Tartışılan bu süreci, OTSA Başkanı Tezcan, Evrim Binbaş ve Doğan Gürpınar'la konuştum.

https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/tarihciler-silinen-isimleri-tartisiyor-6703894




19 Aralık 2021 Pazar

Doğanın Döngüsüyle Zamanı Bölmek: Takvimin Tarihi

Zamanı bölümlere ayırarak doğanın devinimi karşısında öngörüde bulunma isteğinden doğan takvimler, bir yandan "tarihi" kaydederken bir yandan da ilginç serüvenleriyle tarihin konusu haline gelmeyi hak ediyor. 


Bir yılın daha sonuna yaklaşıyoruz. Artık neredeyse "duygusal ve nostaljik bir imge"den ibaret olan "takvim yaprakları"nı, bir duvar takviminde gün gün değilse bile bir masa takviminde ay ay çevirenlerdenseniz eğer, bu gerçeği ellerinizle dokunacak kadar somut hissediyorsunuzdur.
Gazetede, masamda duran takvimin son sayfasını da çevirdim bu ayın başında. 12 ayın sonunda dönüp dolaşıp aynı yere geliyoruz: Yeni bir ocak ayına. Atalarımız, bu bitmek tükenmek bilmeyen döngüyü ilk fark ettiklerinde ne kadar şaşırmışlardır kim bilir? Takvimin döngüsünü değil elbette. Dünyanın, doğanın, zamanın, yıllar sonra takvimle "düzenlenip" kayıt altına alınacak döngüsünü. Zaten takvim kelimesi, tam olarak buradan türemiş. Doğrultmak, düzeltmek, tanzim etmek, kıymetini belirlemek anlamlarından... 

İskoçya'daki keşif

Atalarımızın, yaklaşık 10 bin yıl önce bu döngünün farkına vardığını düşünüyor arkeologlar. Farkına varmaları daha eskidir muhtemelen ama elimizdeki bulgular, bu farkındalığın 10 bin yıl önce İskoçya'da bir tür takvime çevrildiğini söylüyor. 2004 yılında İskoçya'nın Aberdeenshire bölgesindeki kazılarda Ay'ın hareketlerini gösterdiği ve dolayısı ile kamerî ayları izlemeye yaradığı düşünülen 12 oyuk buldu araştırmacılar. M.Ö. 8000'li yıllarda İskoçya'da yaşamış avcı-toplayıcı atalarımızın, bu sistem sayesinde yılın hangi döneminde hangi besinleri bulabileceklerine ilişkin son derece "hayatî" bir bilgiye ulaştığı düşünülüyor. 

Mısırlıların takvimi

Mısırlıların, günümüzden yaklaşık 5 bin yıl önce doğanın döngüsünü kaydetme isteğinin altında yatan sebep de İskoçya'daki avcı-toplayıcı insan topluluklarınınkine benziyordu. Çok önemli bir farkla tabii. Mısırlılar, doğadan topladıkları, avladıkları besinlerin yerine kendi yetiştirdikleri ürünlerin selâmetini düşünüyorlardı. Nil Nehri'nin sularının taşma periyoduna göre tarım yapan Mısırlıların takvimi, tarım ve dolayısı ile Nil ile bağlantılı üç mevsimden oluşuyordu. Taşma dönemini önceden tahmin ettiklerinde ekim ve hasat zamanlarını da belirleyebiliyorlardı. 
Mısırlıların takvimi, Ay'ın değil, Dünya'nın Güneş etrafındaki tam turunu baz alıyordu. Yani bir "güneş takvimi" idi. Bu takvimde bir yıl, otuzar günden oluşan on iki ay ve her yılında sonuna eklenen beş gün ile birlikte 365 günden oluşuyordu. 

Sümerlerin etkisi

Sümerlerin geliştirdiği ay takviminde ise bir yıl, 29 günlük beş ay ve 30 günlük yedi aydan müteşekkildi. Güneş yılına göre eksik kalan 10 gün nedeniyle her üç yılda bir 30 günlük bir ay daha ekleniyordu takvime. Sümerlerin aylara verdiği isimlerden bazıları da bugün hâlâ varlığını sürdürüyor. "Şubat"ın kökeni olan "şubatu" ile "temmuz"un kökeni olan "tammuz/dumuzi" (Milliyet Arkeoloji'nin geçmiş sayılarında ele almıştık) bu aylardan bazıları. 

Kıyamet kopmadı!

Çağımızda en dikkat çeken takvimlerden biri, şüphesiz, sansasyonel haberlere konu olan Maya takvimiydi. 2012'de sona erdiği için o dönemde "kıyamet" senaryoları ile gündeme gelen takvimin son günü 9 yıl önce yaşansa da zaman akmaya devam ediyor. Maya takvimi, 20 günlük 13 aydan oluşuyordu. Yani 260 günlük bir döngü üzerine kuruluydu. Ancak Mayaların 365 günlük bir güneş yılını da dikkate aldıkları biliniyor. Ayrıca Mayaların 360 günlük 20 yıldan oluşan bir döngüsü daha vardı. Bu döngünün sürekli tekrar ettiğine ve her döngüde aynı şeylerin yaşanacağına inanıyorlardı.

12 hayvanlı takvim

12 hayvanlı Türk takvimi de ilginç bir döngüyü takip eder. Orta ve Uzak Doğu Asya’da yaygın olarak kullanılan bu takvimde hayvan adlarıyla anılan on iki yıllık süreler esastır. Yıllar sıçan, öküz, pars, yılan, maymun, köpek gibi hayvanlarla isimlendirilir. Ancak bu takvim sisteminde yıl sayısı bulunmaz. 

Unutulan bir tür

Dünyanın ve doğanın ritmini kontrol etme isteğinden kaynaklanan bu takvimlerin yanı sıra edebiyat tarihinde bugün pek bilinmeyen bir takvim daha yer alır: Mizahî takvimler.
Osmanlı Devleti'nde takvim hazırlama işi "yıldız ilmi"ne vakıf müneccimlerin göreviydi. Osmanlı sarayında görevli müneccimbaşı ve yardımcıları, her yıl iki takvim hazırlardı. Biri senenin ay ve günlerini gösteren alışıldık bir takvim, diğeri ise yıl içinde meydana gelecek olaylar hakkındaki tahminlerin, yapılması uygun olan ya da olmayan işlerin yazıldığı bir "ahkâm" takvimi. Bu takvimde devlet yöneticileri ile çeşitli meslek gruplarından insanlar ve aylar hakkında hükümler bulunurdu. 15. yüzyıldan itibaren bu tür takvimlerin mizahî olanlarının da kaleme alındığı biliniyor. Farklı mesleki ve toplumsal grupların yıl içinde başlarına gelecek olan olayları hicivden, kinayeden, mecazdan faydalanarak ve bazen de müstehcen ifadelere başvurarak anlatan bu mizahî takvimlerin üç farklı örneğinin bulunduğu kayıt altına alınmıştır. Ancak yalnızca 17. yüzyılda Küfrî-i Bahâyiî tarafından kaleme alınan takvim günümüze ulaşmıştır.
Tarihi kaydeden takvimlerin tarihine hızlıca göz attık. 1926'dan bu yana resmen kullandığımız "beynelminel takvim"in 2021. yılını geride bırakırken, takvim yapraklarının -yazının başında bahsettiğim- "duygusal imge"sine geri dönüp bir Sezen Aksu şarkısına kulak verelim: "Yıllar mı hızlandı yoksa / Ne çabuk geçiyor upuzun günler, geceler / (...) Hangi ara koptu yaprak yaprak takvimler?" Ya da belki de en iyisi zamanı takvimlerle bölmeyi bırakıp  Bergson'un, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın dilinde "yekpâre, geniş bir ana"a dönüşen devamlı akış halindeki parçalanamaz zamanına dalmaktır.


Milliyet Arkeoloji, 9. sayı




24 Mayıs 2021 Pazartesi

Öncü Bir Entelektüel: Osman Hamdi Bey

Milliyet Arkeoloji'nin 2. sayısında yayımlanan yazım: Öncü bir entelektüel Osman Hamdi Bey.

❝Roller değişmiştir: Yıllarını eski taşlardan bir tarih çıkarmaya adayan Osman Hamdi Bey'in mezarındaki Selçuklu şahideleri, onun ismini geleceğe taşımakta, varlığına şahitlik etmektedir.❞


1 Şubat 2021 Pazartesi

Ağca'ya uzanan "kayıp" hikâyesi



Abdi İpekçi'nin katili Mehmet Ali Ağca'nın ismi, yalnızca Papa II. John Paul'e yönelik suikast ile birlikte anılmıyor. Ağca, bir Vatikan çalışanının kızının 1983 yılında kaybolmasına ilişkin iddialarla da hatırlanıyor. Kayıp kız Emanuela Orlandi ile ilgili olarak 2019'da Vatikan'da iki mezar açıldığında kızın, Ağca'nın serbest kalmasını sağlamak için kaçırıldığı iddiaları yeniden gündeme geldi.

Milliyet Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Abdi İpekçi, 1 Şubat 1979'da Mehmet Ali Ağca tarafından düzenlenen suikast ile öldürüldü. Ağca, cinayetten yaklaşık beş ay sonra, 24 Haziran 1979'da yakalandı. Ancak beş ay sonra cezaevinden firar etti. Firarla ilgili tartışmalar sürerken Ağca, Milliyet'e bir mektup gönderdi. Ağca, Milliyet'in 27 Kasım 1979 tarihli baskısında yayımlanan mektupta Papa'yı öldürmek için kaçtığını yazıyordu. 

Papa'ya suikast girişimi

Katolik Kilisesi'nin lideri Papa II. John Paul, 28 Kasım'da Türkiye'ye gelecekti. Ağca mektubunda "Türkiye'nin kardeş İslam ülkeleri ile Ortadoğu'da yeni bir siyasi, askeri ve ekonomik güç oluşturmasından korkan batılı emperyalistler, hassas bir dönemde dini lider maskeli Haçlı kumandanı John Paul'ü acele Türkiye'ye gönderiyorlar. Bu zamansız ve anlamsız ziyaret iptal edilmezse Papa'yı kesinlikle vuracağım. Cezaevinden kaçmamın tek nedeni budur" diyordu. Ancak bu suikast girişimi, mektuptan iki yıl sonra gerçekleşecekti. Ağca, 3 Mayıs 1981'de Vatikan'ın San Pietro Meydanı'nda Papa'ya suikast girişiminde bulundu. Papa'nın yaralı olarak kurtulduğu bu saldırının ardından Ağca, İtalya'da tutuklandı.  

Orlandi kayboldu

Suikast girişiminden iki yıl sonra, 22 Haziran 1983'te bir Vatikan çalışanının kızı, 15 yaşındaki Emanuela Orlandi, Roma'da gittiği müzik dersinden dönerken kayboldu. Orlandi'nin kaybolmasıyla ilgili iddialardan biri Ağca'ya kadar uzandı. Ağca, suikast girişimi sonrası serbest bırakılmasını sağlamak için Orlandi'nin rehin alındığını iddia etmişti. Hatta daha sonraki yıllarda genç kızın, Türkiye'de olduğu bile öne sürüldü. 

Türkiye'de yaşıyor iddiası

Alman Bild gazetesinde 2000 yılında yayımlanan iddiaya göre Orlandi bir süre Paris'te yaşadıktan sonra Türkiye'ye götürülmüştü. Orlandi'nin yetişkin bir kadın olarak tarikat yaşamı sürdüğü öne sürülüyordu. Papa suikastında kullanılan silahı Ağca'ya verdiği öne sürülen Ömer Bağcı'nın, bir dönem Orlandi ile Denizli'de birlikte yaşadığı iddia ediliyordu. Bağcı iddialarla ilgili sorulara "O olay kapandı. Aradan 20 yıl geçti" yanıtını verdi.

2 prensesin mezarı

Orlandi'nin kaybolması ve bu olayda Ağca'nın rolüyle ilgili iddialar 2019 yılında yeniden gündeme geldi. Orlandi'nin kaybolmasından 36 yıl sonra Orlandi ailesine bir mektup gönderildi. Mektupta Orlandi'nin cesedinin, Vatikan'daki Cermen Mezarlığı'nda, elinde "huzur içinde yat" yazılı bir kitap tutan melek figürünün bulunduğu yerde olabileceği söyleniyordu. Bunun üzerine mezarlıktaki iki prensesin mezarları açılmasına karar verildi.

Bir iz bulunamadı

1836'da ölen Prenses Sophie von Hohenlohe ve 1840'ta Prenses Prenses Carlotta Federica di Mecklemburgo'nun mezarları açıldı. Ancak mezarlarda Orlandi'den hiçbir iz olmadığı gibi prenseslerin kemikleri de yoktu. Ayrıca Prenses Sophie'nin mezarının 12 metrekarelik boş bir odaya açıldığı anlaşıldı. 

Uluslararası medya kuruluşları, mezarların açılmasının ardından Ağca ile ilgili iddiaları yeniden gündeme getirdi. Haberlerde Orlandi'nin kaybolmasının ardından, genç kızın Papa'ya suikast girişiminde bulunan Ağca'nın serbest kalmasını sağlamak için kaçırıldığı iddialarının gündeme geldiği hatırlatıldı. 

Orlandi ile ilgili bir diğer iddia ise mafya lideri Enrico De Pedis tarafından öldürüldüğü şeklindeydi. Bu nedenle daha önce De Pedis'in mezarı da açılmış ama bir kanıta rastlanmamıştı.

28 Haziran 2020 Pazar

Asırlar Ötesinden Bir Kadın Hikâyesi

İstanbul'da 2 asır önce popüler bir hikâyeyi okuyanlar, kitaba ne tür notlar düşmüş olabilir? 250 yıl önce yazıya geçirilen, elden ele dolaşan sıradışı bir kadın hikâyesini, Afife Hanım Sergüzeşti'ni konuştuk. 

Dr. Öğretim Üyesi Nagihan Gür, yeni yayımlanan "Hikâyenin Hikâyesi" kitabıyla 1778'de yazıya geçirilmiş ilginç bir Osmanlı hikâyesini gün yüzüne çıkardı. Baş karakterinin olumlu özellikler taşıyan bir kadın olması nedeniyle dönemindeki diğer hikâyelerden ayrılan "Afife Hanım Sergüzeşti"nin bir diğer ilgi çekici yanı ise yüzyıllar önce okuyanların metne düştükleri notlar... Hikâyelerin sesli olarak biri tarafından kahvehanelerde, hamamda, evlerde, çeşitli meclislerde okunduğu dönemde metne düşülen notlarda hikâyenin kim tarafından, ne zaman, nerede okunduğuna ilişkin bilgiler ve hikaye hakkında yorumlar bulunuyor. Yüzyıllar öncesinin okurları, karşımızda sadece bu notlarla da çıkmıyor. Hikâyeyi okuyanlar, karakterleri hayallerinde canlandırarak sayfaların kenarlarına basit görseller de çizmiş.
Bir kadının kendisine kurulan tuzaklardan, zorluklardan, tacizlerden kurtularak intikam almasını konu edinen "Afife Hanım Sergüzeşti"ni, metni günümüze taşıyan Nagihan Gür'le konuştuk.

https://www.milliyet.com.tr/gundem/asirlar-otesinden-bir-kadin-hikayesi-6245958


 Dinlemek için:
https://open.spotify.com/episode/1ulYDzLJdTixIfpxAiLigT?si=clOyT87uRveSMbUMDqyXIA



9 Mayıs 2020 Cumartesi

Meclis'i Yöneten İlk Kadın: Nermin Neftçi



Yazının podcast kaydını dinlemek için TIKLAYIN



Muş Milletvekili Nermin Neftçi, 9 Mayıs 1973'te Meclis Başkanvekilliği'ne seçilen ilk kadın oldu. Meclis, ilk kez 17 Mayıs 1973'te bir kadın tarafından yönetildi. Daha sonra bakanlık da yapan Neftçi'nin ardından yeniden kadın başkanvekili seçilmesi için tam 34 yıl beklemek gerekecekti. 

Türkiye'de 1965 seçimlerinde "milli bakiye" sistemi uygulandı. Bu sistemle seçim bölgelerinde oy sayılarına göre milletvekili dağıtımı yapıldıktan sonra geriye kalan ve milletvekili çıkarmaya yetmeyen artık oylar ülke genelinde her parti için toplanıyordu. Bu oylar üzerinden de ayrıca milletvekili dağıtımı yapılıyordu. Türkiye genelinde az oy alan partilerin de milletvekili çıkarmasını sağlayan bu sistem, aynı zamanda Türk siyasi tarihine geçecek birinin, Nermin Neftçi'nin Meclis'e girmesinin yolunu açtı. 

Muş'tan Meclis'e girdi

Nermin Neftçi, siyasete CHP'nin Eminönü örgütünde başladı. Siyasete girmeden önce avukatlık yapıyordu. Çeşitli kademelerde görev yaptıktan sonra CHP Eminönü İlçe Başkanı oldu. 1965 seçimleri için CHP'de önseçimler yapılırken Neftçi, bu seçimlere katılmadı. Neftçi, dönemin meşhur tabiriyle CHP Genel Başkanı İsmet İnönü'nün "mavi boncuk" verdiği isimlerden biriydi. Kontenjan adayı olarak İstanbul'da aday listesine girdi. Ancak İstanbul'dan seçilemedi. Milli bakiye sistemiyle dağıtılan oylar sonucunda Muş'tan Meclis'e girmeye hak kazandı. Hiç gitmediği, görmediği bir ilin milletvekili olmuştu. Ancak rastlantı sonrası milletvekili olduğu bu ilin sorunlarıyla yakından ilgilendi. 

Depremzedelerin sorunları

Neftçi'nin milletvekili olduğu Muş, seçimden bir yıl sonra büyük bir depremle sarsıldı. 2 binden fazla kişinin öldüğü bu depremin ardından Neftçi'nin depremzedelerin sorunlarıyla yakından ilgilendiğini görüyoruz. Oldukça aktif bir milletvekili olan Neftçi'nin adı haberlerde sık sık yer alıyor. 

Ortanın solu tartışması

1966'da CHP Kurultayı'nda Neftçi'nin ismi "Yeni Hareketçilerin" lideri Bülent Ecevit'in başını çektiği grupla birlikte anılıyordu. Ecevit, Kurultay'ın ardından Genel Sekteterliğe seçilecekti. Bu gruba "Ortanın Solu" grubu da deniyordu. "Ortanın solu", İnönü'nün CHP'nin durduğu yeri tanımlamak için 60'lardan itibaren kullanmaya başladığı bir kavramdı. Zamanla partide daha sol bir anlayışı savunanların sloganı halini aldı. Neftçi, parti içinde tartışılan "ortanın solu" için şöyle diyordu: "Ortanın solu, Milli Mücadeleyle başlar. Kadın yapısı icabı ortanın solundadır" der.
Neftçi, Ecevit'in Parti Meclisi için hazırladığı Yeni Hareketçiler listesinde yer alıp seçilemeyenlerden biri oldu. 

Muş'tan aday oldu

1969 seçimlerine gelindiğinde Neftçi bu kez, doğrudan Muş'tan milletvekili adayı olup Meclis'e girdi. Abdi İpekçi, köşesinde Neftçi'nin bir önceki seçimde rastlantı sonucu Muş milletvekili olduğunu hatırlatarak Neftçi'yi seçildikten sonra yaptığı çalışmalar nedeniyle şöyle övüyordu: "Dört yıl içinde zamanını Ankara ve İstanbul'dan çok Muş'ta geçirmiş, ili köy köy dolaşmış, halkla yakın ilişki kurmuş, dertlerine yardımcı olmaya çalışmıştır. Bu çalışmalar semeresini vermiş, Muşlular dört yıl önce adını dahi duymadıkları İstanbullu bir hanımı milletvekili olarak benimsemişler, bu defa ona oylarını seve seve vermişlerdir."
20 Ekim 1969'da geleceğin işaretlerini taşıyan bir habere rastlıyoruz: CHP, grubundan Meclis Başkanvekilliği için aday gösterilmesi düşünülen isimlerden biri Neftçi idi. Haberde Neftçi için "geniş bir kulis faaliyetine geçildiği" belirtiliyor. Ancak anlaşılan o ki bu faaliyet yetersiz kalmış.

İnönü ile birlikte istifa etti

Neftçi 1969'da Parti Meclisi ve Merkez Yönetim Kurulu'na girdi. CHP'nin 1970'deki 20. Kurultay'ında Ecevit, yeniden genel sekreterlik koltuğuna otururken Ecevit'in listesindeki Neftçi de Parti Meclisi ve Merkez Yöneyim Kurulu'na yeniden seçildi. 1972'de İnönü ve Ecevit arasındaki siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle gidilen 5. Olağanüstü Kurultay'da, Ecevit'in Parti Meclisi listesi güvenoyu alınca İnönü genel başkanlıktan istifa etti. İnönü'nün ardından istifasını verenler arasında Neftçi de vardı. Neftçi, Parti Meclisi üyeliğinden ayrıldı. İnönü, Kurultay'da Ecevit'in listesi yerine aralarında Ecevitçilerin de bulunduğu bir liste hazırlamıştı. Neftçi de bu listede yer alıyordu. İstifasının ardından İnönü'ye bağlılıklarını bir bildiriyle duyuran 102 CHP'li vekilden biri de Nermin Neftçi idi. 

CGP'deyken başkanvekili oldu

Neftçi, İnönü'nün CHP'den ayrılmasının ardından bir süre İnönü taraftarı CHP'lileri partide kalmaya teşvik etti ancak daha sonra kendisi CHP'den istifa etti. CHP'den ayrılan birçok ismin toplandığı Cumhuriyetçi Güven Partisi'ne (CGP) katıldı. 19 Nisan'da CGP Meclis Grubu, Meclis Başkanvekilliği için Neftçi'yi aday göstermeye karar verdi. Neftçi, Meclis'te 9 Mayıs 1973'te yapılan seçimle ilk kadın Meclis Başkanvekili oldu. Seçimin ardından Neftçi'nin Meclisi yönetirken ne giyeceği tartışılmaya başlandı. Erkekler için frak uygun görülmüş ancak henüz bir kadın Meclis'i yönetmediği için kadınlara özel bir kıyafet belirlenmemişti.

"Normal sayılmalı"

Neftçi seçildikten sonra yaptığı açıklamada "Frak giymeme imkan olmadığına göre başka bir kıyafet bulmalıyım. Kruvaze siyah bir tayyör, beyaz gömlek, beyaz papyon veya fiyonk giymeyi düşünüyorum. Ama bir Başkan'la görüşeceğim" diyordu. Neftçi, bir kadın olarak bu göreve gelmeyi de şöyle değerlendiriyordu: "Daha yetenekli hanımlar çıktıkça layık oldukları yerleri alacaklardır. Dünyada pek az parlamentoda benim gibi yönetici seçilmiş hanım var. Batı Almanya'da bir bayan başkan seçildi. Orada da büyük bir olay sayıldı bu. Oysa normal sayılmalı artık."

17 Mayıs 1973

Meclis, açılışından 53 yıl sonra, 17 Mayıs 1973'te ilk kez bir kadın tarafından yönetildi. Ancak oturumda teknik bir tartışma yaşandı. Tartışmalı bu ilk oturumda Neftçi, oylamayı usulüne uygun yaptırmadığı iddiasıyla "acemilikle" suçlandı.

34 yıl sonra

Neftçi'den sonra yeniden kadın başkanvekili seçilmesi için tam 34 yıl beklemek gerekecekti. 2007'de CHP Milletvekili Güldal Mumcu ile o dönem MHP milletvekili olan Meral Akşener, Meclis Başkanvekilliği'ne seçilerek Neftçi'nin ardından bu koltuğa oturan kadın milletvekilleri arasında yer aldı. Mumcu ve Akşener seçildiğinde de "ne giyecekleri" yine merak konusu oldu. Meclis Başkanlığı koltuğunda ise 100 yıldır bir kadın oturmadı.

Kültür Bakanlığı yaptı

Neftçi, 1973 seçimlerinde aday olmadı. Ancak 1974 yılında Sadi Irmak'ın güvenoyu alamayan, yeni hükümet kuruluncaya kadar görevde kalan hükümetinde dört ay kadar süreyle Kültür Bakanlığı yaptı. Neftçi, 20 Ağustos 2003'te hayatını kaybetti.