eleştiri etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
eleştiri etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

19 Şubat 2016 Cuma

Kırmızı Saçlı Kadın: Teori Bilen Yazardan Cinayete Teşebbüs ya da Çüş Murat Çüş



Orhan Pamuk’un Kırmızı Saçlı Kadın romanını okurken, Rita Felski’nin Edebiyat Ne İşe Yarar? kitabını da okuyordum. Felski’nin “teori, edebiyatı öldürür mü” gibi bir soruyla yola çıktığı bu kitap, Kırmızı Saçlı Kadın’da bulduğum sorunun ne olduğunu anlatmama yardımcı oldu. Murat Bardakçı’nın "Çüş Orhan Çüş" başlıklı yazısı ile başlayan anlamsız tartışmaya da değineceğim ki iki gündür “Ne diyor bu ya” diye Bardakçı’yı gömmek üzere sohbet açanlarla, kitabı okuma zahmetine bile katlanmadan Bardakçı’nın ipi ile kuyuya inip Orhan Pamuk’u anlamsızca eleştirmenin dayanılmaz hafifliğine kendini kaptıranlara anlattıklarım daha derli toplu bir hal alsın.

Daha önce de söylediğim gibi aslında bu romanı benim için çekici ve ilginç bir tesadüf yapan şey dört yıldır, efsaneler, masallar, hikâyeler ve kehanetler hakkında -"ölümsüzlüğün sırrını" açıkladığım bir yazıda ipuçlarını verdiğim- bir roman yazmaya çalışmam. Bu yüzden biraz da korkarak okuduğum roman neyse ki tam olarak benim yazmaya çalıştığım şey olmadığı için hâlâ şansım var!

Felski, okurun, beğendiği hatta “büyülendiği” romanlar karşısında soğukkanlı olamayacağını, bu yüzden de gerçek bir eleştiri yapamayacağını söylüyor. Eleştiri için metinle kurduğunuz samimiyeti bir kenara bırakıp, objektif olma gereğinden doğan temel ve haklı bir tespit. Bu kitap benim için Felski’nin “büyülenme” diye tarif ettiği etkiye sahip değil. Pamuk’un Kara Kitap’ı benim için o kategoride yer alan kitaplardandır. Kara Kitap’a ileride yeniden dönüp bu kitapla arasındaki temel farka değineceğim.

Felski, eleştiri metinlerinin ve teorilerinin birincil edebiyat metinlerini öldürüp öldürmediğini tartışıyor; öldürmediği kanısına sahip. Ben buradan bir başka pencere aralayıp şunu tartışmak istiyorum: Yazarın teori bilmesi edebiyatı öldürür mü? Teori bilen yazar, Kırmızı Saçlı Kadın’ın boğazına sarılmış. Kırmızı Saçlı Kadın’ın hırıltılarını duyuyoruz. Duyuyoruz derken, tüm okurlar duymuyordur tabii. Duyanlar, Felski’nin de dediği gibi “profesyonel okur”lardır.

Bazı romanlar, bazı eleştiri kuramları ile okunmaya daha uygundur. Burada bir sorun yok. Fakat Pamuk, romanı baştan aşağı hangi teori ile okunmasını istiyorsa onun üzerinden kurmuş. Bir edebiyat araştırmacısı olarak şöyle bir metne eğilip bakayım desen, Pamuk’un röportajlarında söylediklerinden fazlasını bulmak mümkün görünmüyor. “Metnin dikişleri”ne büyüteç tutamıyorsunuz, kalın iplerden oluşan dikişler sayfaların ortasında okuru selamlıyor. Teori bilen yazar, metni sıkı bir kalıba sokuyor. Metin ne kadar “açık bir metin” olursa olsun, bu (yoruma) açıklık da kalıba dâhil edilmiş bir sistem içinde görünüyor. Eleştiriden beklediğimiz analitik yapı, romanı çepeçevre kuşatıyor. Ben Pamuk’un “saf” ve “düşünceli” romancı ayrımından biraz da bunu anlıyorum zaten.

Bu yazıyı, “romanı beğenmedim” demek için yazmadım, bilakis bu yazının böyle bir anlamı, benim de böyle bir hissim yok. Fakat teori bilen yazarın bizi “hapsettiği” bu roman, bunu destekleyen bir başka özelliği ile daha profesyonel okura alan açmıyor: Pamuk, Kara Kitap’ın aksine bu romanda çokça anlatmayı, açıklamayı seçmiş. Röportajlarından da anlıyoruz ki bunu daha geniş kitlelere ulaşmak için yapıyor. Rüstem ve Oidipus arasındaki ilişkiyi ve Cem’in bunlarla ilgisini roman bize kendisi anlatıyor. Oysa Kara Kitap’ta örneğin bu kitabın aslında Galip’in okumak istediği türden, katilini yazarının bile bilmediği bir polisiye olduğunu bize kimse söylemez. Okurun keşfetme hazzı desteklenir. Kara Kitap’ta her şeyi anlatmamaktan kaynaklanan o gizemli hava, okura bir alan açarak onu da kitabın aktif bir parçası yapar. Bu kitapta okurun efsanelerde anlatılanlar ile ve karakterlerin yaşadıkları arasında kurması gereken tüm bağlantılar karakterler tarafından teker teker açıklanıyor. Bu, Kara Kitap’ta Galip’in Hüsn ü Aşk ile kendi hikâyesi arasındaki bağlantıları anlatması gibi bir şey.

İddia makamını terk edip, savunma makamına geçiyor, hiç bilmeyenlere “roman” dediğimiz şeyin ne olduğunu anlatıyorum: Murat Bardakçı, geçenlerde köşesinde romanda yer alan şu satırları paylaştı:

“...Bir dönem skandal ve cinayet haberlerini öne çıkaran gazeteleri Oidipus ve Rüstem benzeri hikâyelere çok rastladığım için okudum. İstanbul’da iki çeşit hikâye okur tarafından çok seviliyor, ucuz gazetelerde çok yayımlanıyordu. Birincisi; oğlu askerde, hapiste, uzaktayken babanın, genç ve güzel geliniyle yatması, olayı fark eden oğulun babayı öldürmesiydi. Çok işlenen ve sayısız çeşitlemeleri olan ikinci cins cinayet ise, cinsel açlık içindeki oğulun, bir cinnet anında zorla anasıyla yatmasıydı. Bu oğulların bazıları kendilerini durdurmaya ya da cezalandırmaya çalışan babalarını öldürüyordu. Toplum tarafından en çok nefretle karşılanan oğullar bunlardı: Ama toplum onlardan babalarını öldürdükleri için değil, zorla analarıyla yattıkları için nefret ediyor, adlarını bile anmak istemiyordu. Baba katili bu oğulların bazıları bir pisliği temizleyerek nam yapmak isteyen hapishane ağaları, kabadayılar veya kiralık katil adayları tarafından öldürülüyordu. Bu cinayetlere devlet, hapishane yönetimi, gazeteciler, hatta toplum karşı çıkmıyordu...”

Sonra dedi ki: “Bu rezaletlerin haberleri gazetelerde hiçbir şekilde yer almaz.” Almış işte. Romandaki gazetelerde yer almış. Bardakçı, romandaki gazeteleri nereden görmüş? Yoksa Bardakçı, gerçek hayattaki gazetelerden mi bahsediyor? Yok canım, neden böyle bir şey yapsın, o kadar da cahil değil ya.

Aslında Kırmızı Saçlı Kadın, romanın ne olduğunu bilmeyen Bardakçı’ya romanın ne olduğunu öğretiyor kendi kurgusu ile: Baştan beri Cem’in yazdığını sandığımız şeylerin aslında Enver tarafından yazıldığını görüyoruz. Demek ki, diye düşünmeliydi Bardakçı, roman dediğimiz şey, böyle bir şeydir: Bir başkası, bir başkasıymış gibi bir şeyler yazabilir. Demek Orhan Pamuk’un yazdığını sandığımız bu şeyleri aslında Orhan Pamuk da yazmamış tıpkı Cem’in ve Enver’in yazmadığı gibi.

Acaba alıntılanan satırları görüp ülkemizi “ahlaksız” diye bilecek olanlar, İstanbul’da Sührap diye bir inşaat şirketi olmadığını anlamayıp, Sührap’tan daire almaya da kalkışır mı? Trene binip Öngören’e gitmeye çalışır mı? Enver’i görmek için Silivri’ye gider mi? Bakırköy’de Gülcihan’ın evine gidip bu ilginç olayla ilgili röportaj yapmak isteyen oldu mu? Murat Bardakçı, neden televizyonlarda Cem ve karısının oynadığı söylenen o “komik” reklamın aslında var olmadığını söyleyip itiraz etmiyor da sadece bu satırlara itiraz ediyor? Romanda her şey gerçek de sadece bu satırlar mı “yalan”?

Romanların kapaklarına illa Kurtlar Vadisi’nin başında yazdığı gibi “Bu romandaki her şey hayal ürünüdür. Gerçek kişi ve kurumlarla ilgisi yoktur” mu yazsınlar yani?

Şimdi başa dönelim: Sanırım Orhan Pamuk, Murat Bardakçı gibiler romanı eski hikâyelerden çalmış demesin, anlatılanları yanlış anlamasın diye durmadan referans verip açıklamak istemiş. Her şeyi açıklamış da romanda gerçekliğin ne anlama geldiğini Enver’in, Cem’in ağzından kitap yazması üzerinden anlatınca işler yine karışmış işte.


1 Mart 2015 Pazar

“Yeni Türk Cemiyeti”nden “Yeni Türkiye”ye



Cumhuriyet dönemi edebiyatı içinde ulus inşası, batılılaşma ekseninde önemli siyasi ve toplumsal çıkarımlar yapmaya elverişli olan en ilginç romanlardan biri Yakup Kadri'nin 
Ankara[1] romanıdır. Roman, Kurtuluş Savaşı dönemi; cumhuriyetin ilanından 1930'ların başına kadar geçen dönem ve cumhuriyetin ilanının 10 ve 20. yıldönümleri (1933-1943) arasındaki dönem olmak üzere 3 farklı devrin Ankara'sını, üç farklı bölümde anlatır. Birinci ve ikinci bölümde, Yakup Kadri'nin yorumu ile yaşanmış yıllar anlatılırken, kitabın üçüncü bölümü bir "ütopya"dır. İkinci bölümde, Kurtuluş Savaşı yıllarındaki idealist düşüncelerin kaybolduğunu, “devrim ruhunun” yerini şekilciliğe bıraktığını savunan Yakup Kadri, üçüncü bölümde "yeni Türk nesli"ni idealize ederek, sonradan gerçekleşmediğini kabul ettiği bir dünya tahayyül eder. Bu kuruluş ideolojisine dikkatle baktığımızda, o günün "yeni Türk nesli" ideali ile bugün iktidarın savunduğu "inşa ideolojisi"ndeki "yeni Türkiye" söylemleri ve her iki hareketin yozlaştıkları iddiası ile en çok eleştirilen yönleri arasında benzerlikler görmek hiç zor değil.

Devamı: 
http://bianet.org/biamag/toplum/162681-yeni-turk-cemiyeti-nden-yeni-turkiye-ye

6 Haziran 2014 Cuma

Nakkaşın Ölümü


Benim Adım Kırmızı’daki ‘İmza Meselesi’ne Roland Barthes’ın Olası Cevabı: “Nakkaşın Ölümü!”

Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı[1] romanı 16. yüzyıl İstanbul’unda geçer, roman kabaca nakkaşlar arasındaki ilişkiler ve buna bağlı gelişen olaylar üzerinden kurulmuştur. Romanın nerdeyse kahramanlarından biri olarak minyatürlerden bahsedebiliriz. Doğu kültürüne ait minyatürlerde “Frenk etkisi” nedeni ile Batı’daki resim sanatına özenilmesi ve bu iki kutup arasındaki mücadele anlatılır kitapta. Doğu ve Batı’nın birbirine benzeyen ve aynı zamanda birbirinden çok farklı olan bu iki sanat dalının en çok vurgulanan özellikleri ise minyatürde nakkaşı öne çıkaracak bir imza ve kişisel bir üslup bulunmazken, resimde imza ve kişisel üslubun önemli olmasıdır. Kitapta bunun üzerinden Doğu toplumuna ait anonimlik ya da bir cemaat olma hali ile Batı toplumuna ait bireysellik, bireycilik meselesi tartışılır.

Kitabın henüz başlarında, sonradan Zeytin lakaplı nakkaş olduğunu öğrendiğimiz katil, işlediği cinayetten bahsederken okurların, daha doğru bir ifade ile muhatabın,  kelimelerinden ve renklerinden yola çıkarak kendisinin kim olduğunu keşfetmeye çalışmasını istiyor. Ardından da şunu ekliyor: “Bu da bizi şimdi çok revaçta olan üslup konusuna getiriyor: Nakkaşın kendine ait bir usulü, kendine mahsus bir rengi, sesi var mıdır, olmalı mıdır?” (25) Bu sorular kitap boyunca tartışılan meselelerin özeti aslında. Cevaplarına gelince; Enişte gibi olmalı diyenleri de, nakkaşların çoğunluğu gibi olmamalı diyenleri de görüyoruz romanda. Olmamalı diyenler bunun “Frenk etkisi” olduğunu söyleyerek, bu özelliklerin Batı’ya ait olduğunu, kendi geleneklerinde bunun söz konusu olamayacağını savunup bizi ilk paragrafta ileri sürdüğüm tezdeki temel ayrıma götürür.

Katil, nakkaşların üstadı Behzat’tan bahsederken, onun imzasını resmin gizli bir köşesine atmadığını söyler. (26) Çünkü “[ü]slup diye tutturdukları şey, kişisel bir iz bırakmamıza yol açan bir hatadır yalnızca” (27) Bu fikir, romanda sıklıkla tekrarlanır. Üslup, sanatçının eserinde bilinçli olarak yarattığı kişisel iz değildir onlara göre. Kara, Üstat Osman’a “has bir nakkaşı, sıradan bir nakkaştan ne ayırır?” diye sorunca Üstat Osman nakkaşa ilk olarak Çin ve Frenklerin etkisi olduğunu belirttiği ‘üslup ve imza’yı soracağını söyler. (73-74) Buradan da kolaylıkla anlayabiliriz ki hâkim kanıya göre has bir nakkaş bu gibi şeylerin peşinde koşmamalıdır. Zaten öncesinde de nakkaşın kimliğinin önemli olmadığını vurgulamıştır Üstat Osman. Kusur, imza, üslup meselesi hakkında başka bir yorumu da katilin kimliğinin resimlerden tespit edilmesi sırasında görürüz: Kulakların dikkat edilmediği için herkes tarafından farklı çizildiğin söyleyen Üstat Osman, bunun “kusur olduğu için her nakkaşta farklı” olduğundan bahseder. Bir sonraki cümlede ise bu yargıyı, kusur için “Yani bir çeşit imza.” diyerek imza meselesine doğrudan kendisi bağlar. (292) Görüldüğü gibi gelenekte, bireylere özel ve kopyalanamayacak kadar kişisel olduğu söylenen imza üzerinden bireysellik karşıtlığı savunulur. Birey olmanın, dahası herkesten farklı, biricik olmanın sembolüdür imza. Romanda bu tutum gelenekte kabul görmeyen bir tutum olarak karşımıza çıkar.

Kitabın YKY'den çıkan yeni baskısı.
Romanda üsluba sahip çıkıldığı bölümler de vardır. Fakat buralarda kişisel bir üsluptan bahsedilmediği de açıkça vurgulanır. Hazine Odası’nda Üstat Osman, Behzat’ın “(…) eski üstatların kusursuzluğuna ulaştığı zaman, nakşını başka bir nakkaşhanenin ve şahın istekleriyle karıştırmamak için  (…) kendi kendini kör ettiğini” (368) söyler. Burada aslında bahsedilen, kişisel bir üslup değildir. Zaten öyle olsa bile resme imza atmadıktan sonra bunun yıllar sonra anlaşılması güçtür. Bu durum ilerleyen sayfalarda daha net bir biçimde açıklanır: Kara “Üstat Osman’ın telaşı ise Nakkaşhane’nin üslubunu korumak.” der. (415) Frenk etkisinde resimler yapmamak için kendini kör etmesi de bundandır. Bir nakkaş olarak kendi üslubunun değil yine bir cemaat oluşturan nakkaşhanenin üslubudur söz konusu olan. Kara ileride tekrar “O sizlerin değil, Osmanlı nakkaşhanesinin bir üslubu olsun istiyordu” diyerek aynı vurguyu yinelemiş olur. (429)

Bunlar yalnızca minyatürler üzerinden de ele alınmaz romanda. Kitabın son bölümlerinde Kara diğer nakkaşlara “Şah’ın kızına aşkını ilan ettiği için Diyarı Çin’e sürgüne giden mutsuz Türkmen Beyi’nin hikâyesini” anlatır. (452) Bu elbette Kara’nın kendi hikâyesidir. Ya da tam tersi: Kara’nın hikâyesinin aslının bu hikâye olması da mümkün. Ama bu bir sorun teşkil etmez zaten. “Bütün masallar, herkesin masalıdır. İnsanın kendinin değil.” der Kara. Burada da bireysellik ortadan kaldırılır ve böylece anlatıcı aslında bize romanın kendisine dair de bir şey söyler: Bu cümle, pek çok eski hikâye içeren bu romanın yazarın kendi yapıtı olmadığını söyleyeceklere, bir “intihal” iddiasına cevap gibidir. Dahası bu cümle post-yapısalcıların aslında tüm anlatıların yapısının aynı olduğunu söylemesini; daha sonra Barthes’ın yazarı öldürüp, bir kurmacada yazılan şeylerin aslında toplumdan bilinçli ya da bilinçsiz olarak alınıp “yazıcı” tarafından organize edilmesi ile ortaya çıktığı ve “yazar”da bir muhteşemlik, bir orijinallik bulunmadığı fikrini hatırlatır. Minyatürdeki durum da bununla paraleldir, orijinallik, kişisel bir üslup sahibi olmak amaçlanmaz. Minyatürün sahibi eserinde görünmez. Barthes’ın terimleri ile konuşarak özetleyecek olursak; minyatüre “çizi”, nakkaşa “çizici” diyerek derecelerini düşürmemiz uygun olur. Bu bakımdan romanda literal olarak bir nakkaş ölümü ile birlikte, Barthes'ın "yazarın ölümü" dediği şey nakkaş için de geçerlidir. Orhan Pamuk'un nakkaşı öldürerek böyle bir göndermeyi düşünmüş olması da ihtimal dahilindedir. 

Tüm bunları göz önüne aldığımızda ise meseleyi edebiyattan daha geniş bir alana taşırsak Benim Adım Kırmızı’da “kolektif bir ürün” ile kişisel olduğu söylenen bir ürünün karşılaştırıldığını görürüz. Bu yalnızca minyatürleri ve resimleri yapanlarla değil, aynı zamanda bunlara konu olan şeylerle de ilgilidir: Resme bir kişi ya da şey kendisi olarak, bizzat kendisini temsilen girerken; minyatür doğrudan birini ya da bir şeyi taklit/temsil etmez. Mesela Batı’da portresini gördüğünüz biriyle karşılaştığınızda onu tanımanız mümkünken, minyatürde gerçek bir kişinin yerine çizilmiş bile olsa minyatürde gördüğümüz şey sıradan bir insan figürüdür. Bu yüzden resim ile minyatürün romandaki ikiliği karşıtlığı, bireyi öne çıkaran Batı ile cemaati öne çıkaran Doğu’nun mücadelesidir.




[1] Orhan Pamuk, Benim Adım Kırmızı (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012) Kitaptan yapılacak alıntılar parantez içinde sayfa numaraları ile gösterilecektir. 

4 Temmuz 2013 Perşembe

TRT - Yeni Zamanlar (Öykü üzerine)


TRT'de yayınlanan Yeni Zamanlar programında öykü üzerine söylediklerim: Yeni Zamanlar (izlemek için fotoğrafa da tıklayabilirsiniz.)

9 Aralık 2012 Pazar

Mihriban İnan Karatepe Öyküsünde Üç Ana İzlek

Mihriban İnan Karatepe Öyküsünde Üç Ana İzlek:
Dindarların Sorunları, Aile-Evlilik Kurumu ve Çocukların Dünyası

İlk öykü kitabı Kadife Durağı[1] 2001 yılında yayımlanan Mihriban İnan Karatepe’nin ikinci öykü kitabı Hacıyatmaz[2] 2008 yılında Türkiye Yazarlar Birliği tarafından en iyi öykü kitabı ödülüne layık görülmüş. Yazarın son kitabı ise Aramızda[3] ismiyle 2012 yılında yayımlandı. Bu üç kitaba bakıldığında belli noktaları aynı kalmakla beraber yazarın üslubunda, tahkiye için seçtiği olaylarda ve bu olayların kurgusunda bazı değişimler olduğu görülmektedir. Tüm bu değişimlerin arasında üç kitabın bazen ayırıcı, bazen ortak özelliği olarak üç ana izlek çarpıyor göze: Mihriban İnan Karatepe öyküsünü “dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları”; “aile-evlilik kurumu”; son olarak da yine aile ilgili olarak “çocuklar” olmak üzere üç ana konu başlığında incelemek mümkündür.

Elbette üç kitapta da başka konulara temas eden farklı öyküler de mevcut. Ama Karatepe’nin öykülerinde karakteristik olarak bu üç konunun ele alındığını söylemek daha doğru olacaktır. Bunların bir tesadüften ziyade bilinçli olarak -ki her zaman böyle olmak zorunda değildir, yazıya en iyi biçimde hükmeden yazarlar bile kurmacalarda bilinçaltında yatanları satır aralarına yansıtmaktan geri duramayabilirler.- yahut da bilinçaltındaki duyarlılıkların bir dışavurumu şeklinde öykülerde yer aldığını görüyoruz.

Yazarın söyleşilerinde de öykülerinin bu üç ana konu etrafında şekillenmesi ile ilgili destekleyici fikirler mevcuttur. Mihriban İnan Karatepe bir söyleşide[4] “Bir öykücü olarak kendini nasıl tanımlarsın?” sorusuna şöyle cevap veriyor:

Kendimi öykücü olarak tanımlarım. (…) Hayatta pek çok rolümüz var kuşkusuz. Ancak bölünmüş kişiliklerimiz yok, olmamalı, diye düşünüyorum. (…) Rabbimiz bize ‘müslüman’ ismini verdikten sonra ikinci bir isim edinmek ikinci bir din edinmek gibi olacağı için bu isimle ölmeyi arzu ederim. Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat, bir öğretmen, bir öykücü…
Yazarın bu sözlerine bakarak kendisini tanımlamak için seçtiği kelimelerin, öykülerinin karakteristik olarak üç ana konuya sahip olduğuna dair tezimi desteklediğini söyleyebiliriz. Her şeyden önce kendisini tanımlayan sıfat olarak “Müslüman” kelimesini seçen yazar bundan sonra saydığı sıfatlarda da kendisini “Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat”  olarak tanımlamıştır.  “Dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları; aile-evlilik kurumu; son olarak da yine aile ilgili olarak çocuklar” şeklinde belirlediğim üç ana konu başlığını burada açıkça görüyoruz.

Dindarların Sorunları

Dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları kategorisinde seçtiğim öykülerden “İş ve İş”, “Sırada, “Aramızda”, “Ayna”, “Loş”, “Köpek Uçmak İstemiş”, “Bandırma Vapuru”, “Beyaz Güvercin” öykülerini anmanın yeterli olacağı kanaatindeyim.[5] Yazar bu öykülerde dindarların devlet karşısındaki durumundan, kendi içlerindeki çelişkilerine, kişisel değişim hikâyeleri üzerinden toplumsal dönüşümlerine kadar geniş bir çerçevede bakıyor olaylara. Bu öykülerden bazılarının, mesela Aykut Ertuğrul’un da belirttiği üzere[6] “tek bir olayın üç ayrı gözden incelendiği bir tür üçleme” olan “Aramızda”, “Ayna” ve Loş”  gibi öykülerin ayrıca aile-evlilik kurumu başlığında da incelenebileceğini belirtmekte fayda var.

“İş ve İş” (H, 9)  genç bir edebiyat öğretmeninin “dindar bir özel okulda” çalışmak üzere mülakata girmesini ve işe alınmasını konu edinen bir öykü. Ama öykünün her yerine sinmiş bir eleştiri var “İş ve İş”te. İlk olarak edebiyat öğretmeninin mülakatta sorulan soruları beğenmemesi ile doğrudan yapılan bir eleştiri göze çarpıyor. Öğretmen “Edebiyatın tanımı nedir?” sorusunu “lise öğrencisine sorulacak soru”(H, 10) diye eleştirmekte ve karşısındaki jüriyi de “beş para etmez adamlar” olarak tanımlamaktadır. Öykünün son paragrafındaki cümlelerin ise bu kez açıktan olmayan bir eleştiri içerdiğini söyleyebiliriz. Yazar burada genç öğretmenin sömürüldüğüne dair bir imada bulunmaktadır. Öykünün tamamını göz önünde bulundurduğumuzda ironik olduğuna kanaat getirebileceğimiz şu cümlelerle son buluyor metin:

         Yeni eğitim-öğretim döneminiz hayırlı olsun, dedi, müdür. Evet, dedi bir an silkinerek daldığı düşüncelerden, hepimize hayırlı olsun. Bunun gerçekten bir hayr işi olduğunu anlaması uzun sürmeyecekti. Aldığı paranın çok üstünde bir hizmetle fisebilillah uğraştı durdu. (H, 11)
“Sırada” (H, 93) isimli öyküde de dindar bir kadının yıllar sonra kurs hocasını görmesi ya da sadece gördüğünü zannetmesi üzerine geçmişi üzüntüyle hatırlaması, değişen onca şeyin üzerine düşünmesi ve kendi içinde yaptığı vicdan muhasebesi anlatılmaktadır. Bu kadın üzerinden dindar kadının, daha da geniş olarak dindar kitlelerin değişiminin/dönüşümünün sorgulandığını söylemek mümkün. Bir zamanlar kurs hocasına özenip kendine çarşaf diken (H, 95) kadının “[s]onra üniversite sevdasına çarşafı çıkar[ıp] pardösü giy[diği]” anlatılmakta (H, 96) ancak bir yandan da bu değişimden memnun olmadığı dile getirilmektedir.

Aradan yıllar geçip ziyaretlerine gittiğinde evin içinde bile uzun etekli, başı örtülü dolaşan ablalarının hala aynı konuları konuşuyor olduğunu hayretle görüyorsun. Senin bunca değişmene rağmen onlar aynı kalabilmişler. (…) Senin terk ettiğin kaleleri birilerinin hâlâ tutuyor oluşundan ne kadar şaşırsan da hoşnutsun. (H, 97)
Yukarıdaki cümlelerden de açıkça anlaşılacağı gibi hâlâ dindar olan ve yıllar önce yaşadıklarından tamamen uzaklaşamamış bulunan kadın dinî yönden “aktif bir mücadele” içinde değildir. Kadın namaz bittikten sonra da camide yarım saat oturmuş (H, 98) geçmişle bugünü arasında uzun ve derin bir hesaplaşmaya girmiştir. Elbette yazar burada tekil olarak bir kadının öyküsünü anlatmamaktadır. Bu öyküde edebiyatın da bizatihi işlevi olarak bu kadının dönüşümü üzerinden toplumsal bir bakışa ulaşıldığını, böylelilikle genel bir sorgulamaya girişildiğini söylemek uygun olacaktır.

“Bandırma Vapuru” (A, 25) öyküsünde bir imam-hatip öğrencisinin bayram vesilesi ile yaşadıkları merkez alınarak dindar yetiştirilen “orta bir öğrencisi” bir kız üzerinden resmî ideoloji karşısında benzer durumdaki insanların yaşadığı sıkıntılar ve kafa karışıklıkları anlatılmaktadır. “Civar evlerden kızların başı açık İstiklal Marşı okudukları” (A, 26) görülsün diye tören sırasında başlarını açtıkları, bayramda da başı açık dolaşmak gerektiğinden büyükler yerine orta birlerin bayrama gönderildiği gibi tespitlerin öykü içinde küçük dokunuşlarla verildiği metinde bir arkadaşının başkaraktere söyledikleri öğrencilerin çelişkiler, kafa karışıklıkları yaşadıklarını göstermektedir. “Kız Zehra, demişti Atatürk Ortaokulu’ndan nakille imam-hatibe gelen bir arkadaşı, biz neden teneffüslerde bahçeye inmiyoruz? Oğlanlar gezip duruyor…” Bunu takip eden diyalogda Zehra arkadaşına “oğlanların arasına pek karışmadıklarını” söyler ancak arkadaşının “Sen bugün Ertuğrul’la konuşup duruyordun…”  demesi üzerine bir şey söyleyemez (A, 25-26) Zehra’nın gençliğin verdiği duygularla, yapılması gerektiğini düşündüğü şeyler arasında bocaladığı böylece okura sezdirilir. Zehra, bayramda Bandırma Vapuru’nu çizdiği bir resim sebebi ile ödül de almıştır ancak verilen hediyeden memnun değildir. Bütün bayram boyunca da içine sıkıştırıldığı çoraptan çıkarak eteğinin altından görülen paçalı donu sebebi ile rahatsız olan Zehra hediye olarak “altına paçalı don giymesini gerektirmeyecek” bir çorap aldığını düşünürken hayal kırıklığına uğrar. Son cümleler yine tüm meseleyi özetler niteliktedir:

“Görünürse görünsün be, dedi içinden, burnunu çekerek… Resmi yaptık, kafayı açtık, bayrama da gittik ama uzun kırmızı çorap çıksaydı ne güzel olurdu şu paketten, bordo bir kravat çıkacağına…”  (A, 28)

Aile-Evlilik Kurumu

Mihriban İnan Karatepe’nin Hacıyatmaz kitabından “Uç Uç”, “Koyunbaba Köprüsü”, “Ben Yanında Yokken”, “Dilsiz”;  Aramızda’da yayımlanan “İçeriden Ağlama Sesi Geliyor” ve Kadife Durağı’ndaki “Aç Kapıyı Bezirgan Başı” gibi öyküleri de ailenin, evlilik kurumunun altını kalın çizgilerle çizen öyküler olarak çıkıyor karşımıza.

“Uç Uç” (H, 27) adlı öykünün anlatıcısı dişi bir uğurböceği. Modernist anlatılarla birlikte başlayan, postmodernist anlatılarda da devam eden, cansız yahut insan dışında başka varlıkların anlatıcı olduğu metinlerin güzel bir örneği “Uç Uç”. Türkçe edebiyatta öykü sahasında bu tür öykülerin en ünlü örneklerinden biri olan Haldun Taner’in “Sancho’nun Sabah Yürüyüşü” adlı öyküsünde olaylar bir köpeğin gözünden anlatılır ve köpeklerle sahipleri arasında bir paralellik kurulur. Bu öyküde de uğurböceği kendisine dair bir öykü anlatmakla kalmıyor; böceğin anlattıkları, insan hayatının uğurböceklerinin hayatına uyarlanmış şekli. Öyküde “bir uğurböceği çiftinin” ayrılık hikâyesini okurken, anlatıcı konumundaki dişi uğurböceğinin bulunduğu dalların altında oturan bir çiftin diyaloglarını da görüyor, böylece bir evlilik teklifi ile uğurböceklerinin ayrılık hikâyesini paralel olarak okuyoruz. Uğurböceğinin “Uçtun gittin. Başka dallara konar, akşama kadar güneşin altında yanar, biraz aklın başına gelir sonra yuvaya dönersin sanıyordum.” (H, 27), “tazecik, yemyeşil bir yaprağın üzerine bıraktığım larvalarıma dönüp baktım üzüntüyle…” (H, 28) gibi cümlelerinden de anlaşılacağı üzere öyküde asıl anlatılmak istenen şey uğurböceklerinin ayrılışından çok, insanlara ait bir yuvanın dağılışıdır. Zaten öykünün ilk paragrafındaki “Bildiğim şu; beni sevmiyorsun. ‘Eskisi kadar…’ dedin sözün başında ama vurgu cümlenin sonunaydı. Ben de seni, diye haykırdım. Düpedüz yalandı. ” cümleleri de ilk okunduğunda bir insanın ağzından çıkıyormuş izlenimi uyandırıyor. Yazarın bu konuyla ilgili diğer öyküleri gibi aile ve evlilik kurumuna dikkat çekilmiş olunuyor böylece.

“Dilsiz” (H,  65) öyküsünde ise aile ve bilhassa anne kavramı bu kez yokluğu üzerinden anlatılmaktadır. Öykünün odağında yetiştirme yurdunda büyümüş bir çocuk var. Bu açıdan öykü “çocuk” temalı öyküler kategorisinde de değerlendirilebilir. Ancak öyküde asıl vurgulanan şey çocuktan ziyade, çocuğun bir aileden yoksun oluşu. Bu bakımdan öyküyü aile kurumu ile ilgili öyküler kategorisinde değerlendirmek daha yerinde olacaktır. “Dilsiz”de çocuğun yetiştirme yurdundaki anıları, daha sonra okula başlayınca yaşadıkları, duygusal bir atmosferde sunuluyor okura. Çocuğun kimsesizliği, yalnızlığı vurgulanıyor. Karatepe’nin pek çok öyküsünde olduğu gibi öykünün en vurucu noktası son paragraftaki sahneyle geliyor. Okuma yazmayı öğrenen çocuğun bunu birilerine göstererek aferin almak, bu mutluluğunu başkaları ile paylaşarak gururlanmak isteği şöyle anlatılıyor:

“Çöpü dökmeye çıkan annelerinden birinin kapıdan geçmekte zorlandığını gördü, Türkçe kitabı dizlerinin üstündeydi, biraz da o duysun diye, oturduğu ağacın altından kalktı ve tabelayı heceledi.
Mee Eee Bee
Yee-tiiş-tir-me Yuurd-u” (H, 69)

Çocukların Dünyası

Mihriban İnan Karatepe’nin öykülerinde yoğunlaşılan bir başka konu ise çocuklardır. Birçok öyküde çocuk karakterler tarafından anlatılıyor olaylar. Ancak bu başlık altında inceleyeceğim öyküler anlatıcısı ya da başkarakteri çocuk olan öyküler değil. En azından bu kategoriyi oluştururken kullandığım kıstaslar bunlar değildi. Zira bunları kıstas olarak aldığımızda yukarıda değindiğim bazı öyküler de bu sınıfa rahatlıkla girebilir. (Bknz. “Bandırma Vapuru”, “Ben Yanında Yokken”, “Dilsiz”.) Bu başlık altında topladığım öyküleri daha çok çocukların gözünden anlatılan ya da başkarakteri çocuk olan ama konusu itibari ile de başka göndermeler içermeyip genel olarak çocukların dünyasına odaklanan öyküler olarak tanımlayabilirim. Bu öykülerde yazar genellikle büyük olaylar yerine çocukların dünyasını, onların saflığını, düşüncelerini, yaşadıklarını anlatıyor basitçe. Daha genel toplumsal göndermeleri olsa bile öyküde anlatılanlar çocukların masumiyeti, hiç de etkileri olmayan şeyler karşısındaki durumları etrafında toplanıyor. Ancak her şeye rağmen aile-evlilik kurumu başlığındaki öyküler ile bu başlıkta yer alan öykülerin birbirinden kesin çizgilerle ayrılamayacağını da belirtmek gerekir. Kadife Durağı’ndan “Armut Ağacı”, “Haktan”, “Çocuk”, “Marie”, “Palaz”; Aramızda kitabından “En İyi Arkadaşım” ve Hacıyatmaz’dan “Tam Tepede” bu öykülere örnek olarak verilebilir.

“Armut Ağacı” (K.D, 29) adlı öykü küçük bir kızın ağzından anlatılan, çağrışımlarla peşi sıra gelen düşüncelerden oluşuyor. Düşüncelerin merkezinde ise anlatıcının Naime isimli arkadaşı ve Naime’nin ailesi var. Naime ve ailesini kendi ailesi ile kıyaslıyor kız. Öyküde doğrudan dillendirilmese de Naime ve anlatıcının aileleri arasında sınıfsal bir fark olduğunu, anlatıcının Naime’den kıskançlıkla bahsettiğini söyleyebiliriz. Örneğin evlerinin arkasındaki bahçede bir armut ağacı olduğundan bahseder anlatıcı. (K.D, 30) Bu armut ağacı Naime’nin dedesine aittir ve “bir armutu bile parayla verir.” Oysa o, Naime’ye “minik elleri[yle] yaptığı sonra güneşte kuruttuğu sofra[sı], tabağı, çatalı[yla] ona gene çamurdan yemekler ikram et[mektedir]” Çocuk saflığı ile dolu dünyasında bu iyiliklerinin karşılıksız kaldığından yakınır. “Benim kardeşim küçük ve biz onlara benzemiyoruz” (K.D, 31) cümlesinde de anlatıcının bir karşılaştırma yapıp bundan da “yenilgi” ile çıktığı kanısına varılabilir. Öykünün sonuna doğru Naime ile bir daha oynamak istemediğini söylemesi, saçlarını tutup çekmek istemesi, “hatta [Naime’nin] annesinin balkonda yetiştirdiği çiçekleri ne kadar güzel bulduğu[n]u söylemeyecek” olması (K.D, 32) Naime ile anılarını düşünmesinden sonra “çocuk aklı”ndan geçen cezalar olarak görülüyor. Bir çocuğun düşüncelerini, kıskançlıklarını, üzüntülerini yine kendi ağzından, bir çocuk saflığı ile anlatıyor öykü.

“Haktan” (K.D, 33) isimli öykünün anlatıcısı anne karnında bulunan beş buçuk aylık bir bebek. Bebek, annesinin onu ilk fark edişinden itibaren anne-babasının duygularından, konuşmalarından öğrendiklerini anlatıyor. Kadife Durağı’nda ardı ardına gelen bu öyküler belli ki tematik bir bütünlük ile bilinçli olarak dizilmiş. Bu öykünün hemen ardından sırayla gelen diğer öykülere de kısaca değinmek gerekirse; “Çocuk” öyküsünde kuşu ölen bir çocuğun, onu gömmesinden sonra “mezarını” tekrar kazdığında kuşu bulamamasından kaynaklanan üzüntüsü; “Palaz”da sokakta bulduğu bir köpeği eve getiren bir çocuğun öyküsü anlatılıyor. Bu kategorideki diğer öyküler de yine çocuklarla ilgili çeşitli olaylar hakkında. Yazar, çocukların dünyasını, etkisinde kaldıkları önemli olayları, düşüncelerini, genellikle onların ağzından gerçekçi bir şekilde aktarıyor. Ancak bu konuda “En İyi Arkadaşım” (A, 45) öyküsünde bir örneği bulunduğu üzere bazen gerçekçilikten koptuğu da oluyor. Bir çocuktan beklenmeyecek türden cümleler yer alıyor mesela öyküde. 47. sayfada “Onların eviyle bizim ev, birbirine yaslanmış, yıkılmamak için birbirinden güç almış gibi duruyor.” ifadesini görüyoruz. Bu çocuğun önceki sayfalarda “Ölülerimizin de kulaklarına, gözlerine burun deliklerine karıncalar dolmaz mı?” diyecek bir saflığa sahipken sonra böyle “sanatlı” cümleler kurması gerçekçi görünmüyor. Ama bu hatanın dışında çocuk anlatıcı meselesinin Karatepe öykülerinde başarılı bir şekilde halledilmiş olduğunu söyleyebiliriz.

Sonuç

Mihriban İnan Karatepe’nin öykülerinde yoğunlaştığı bu üç ana konuya baktığımızda yazarın duruşunu, inancını, derdini öykülerine yansıttığını görüyoruz. Yazarın durduğu bir yer var ve öyküsünde de bunu saklamak, ideolojisinin, inancının izini silmeye çalışmak şöyle dursun bunu özellikle ön plana çıkarıyor. Yine bir röportajında “Hakim sanat anlayışı[nın]  dini kimliğin sanat eserinde ifşa edilmesini fazla “siyasi”, “propagandacı” bulu[p], ayıpl[aması]” ile ilgili soruya şöyle cevap veriyor Karatepe: “İnandığı gibi yaşamayanın, yaşadığı gibi inanmaya başlaması gibi kimliği eserinde görünmeyenin kimliği de zamanla ‘göründüğünden ibaret’ bir hâl alacaktır. Müslüman yazar, hayatın bütün seslerini eserine taşırken ezan sesine sağır kesilemez. Çünkü namaz vakti girince yazmaya ara veriyordur…”[7] Duruşunu eserlerine yansıtmakla ilgili görüşünü net bir biçimde ifade eden yazarın hem bu cümlelerinin hem de yazının başında kendisini nasıl tanımladığı ile ilgili olarak alıntıladığım “Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat” sıfatlarının, öykülerine yansıdığını söyleyebiliriz. Özetle belirtmek gerekirse; Mihriban İnan Karatepe’nin öyküleri, yazarın kendini tanımlamasına, duruşuna, inancına paralel olarak gelişmektedir.


 Tasfiye Dergisi, Kasım-Aralık 2012




[1] Mihriban İnan Karatepe, Kadife Durağı (İstanbul: Yedi İklim Yayınları, 2001) Not: Yazının devamında bu kitap için K.D kısaltması kullanılacaktır. 
[2] Mihriban İnan Karatepe, Hacıyatmaz (Ankara: Hece Yayınları, 2008) Not: Yazının devamında bu kitap için H. kısaltması kullanılacaktır.
[3] Mihriban İnan Karatepe, Aramızda (Ankara: Hece Yayınları, 2012) Not: Yazının devamında bu kitap için A. kısaltması kullanılacaktır.
[4] Selvigül Kandoğmuş Şahin, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/selvigulkahdagmuss/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-2/2011/06/
[5] Üç ana konu başlığının her biri için örnek verdiğim öykülerin tamamı yerine burada ismi geçen öykülerden önermeyi yansıtacağını düşündüğüm birkaç öykünün açıklanmasının yeterli ve uygun olacağı kanaatindeyim.
[6]  Aykut Ertuğrul, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/aykutertugrul/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-4/2012/06/
[7] Aykut Ertuğrul, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/aykutertugrul/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-4/2012/06/

19 Kasım 2012 Pazartesi

“Saroyan gibi yazmak” ve “ilkokul Türkçe kitaplarında okutmak”



Bitlis’ten Amerika’ya göçmüş Ermeni bir ailenin ferdi olan William Saroyan’ın Türkçeye Aram Derler Adıma  şeklinde çevrilmiş My Name is Aram isimli öykü kitabı için “Saroyan’ın çocukluk anılarından oluşan bir kitap” diyebiliriz. Çevirmenin deyimi ile bu kitap “[yazarın] çocukluk anılarının ekseninde otobiyografik yazılar toplamı[dır]” Aram Derler Adıma, yazıldığı döneme ait öyküler ile bugünün öykü metinleri arasında bir kıyaslama yapma imkânı verdi bana. Dönemine göre değerlendirdiğimizde “eh işte” denilebilecek öykülerden oluşan kitabın bugünün okuruna çok da cazip gelmeyeceği kanaatindeyim.

29 Ağustos 2012 Çarşamba

Mavi Kuş’un Sırtında Huzursuz Bacak’la Anadolu Yakası’nda Dolaşmak



Mustafa Kutlu’nun son kitabı Anadolu Yakası, Anadolu’dan İstanbul’a okumaya gelmiş yoksul fakat azimli bir çocuğun yıllar sonra özel bir televizyon kanalına sahip olmasını konu ediniyor. Başka göndermeler içermekle beraber kitaba adını veren “Anadolu Yakası” bu televizyon kanalının ismi. Kitap, nehir söyleşi biçiminde yazılmış bir uzun hikâye. Ya da belki “kurmaca bir nehir söyleşi” demeliyiz bu kitap için. Zira kapağında da “Nehir Söyleşi” şeklinde tanımlanan kitabın neredeyse tamamı diyaloglardan oluşuyor. Bu bakımdan Anadolu Yakası bir öyküden çok, biçim itibari ile bir tiyatro metnini yahut kitabın kapağında da yazdığı üzere bir söyleşiyi getiriyor akla. Kitapta diyalog harici tasvirler, anlatımlar nadiren görülüyor.

Biçimi itibari ile ilginç olarak nitelenebilecek bu kitabın, Kutlu’nun üslubu için iyi bir imkân sunduğunu söyleyebiliriz. Mustafa Kutlu okurlarının yakından bileceği üzere Kutlu, konuşma diline yakın bir dille, çok süslü ve sanatlı cümleler kurmadan anlatır hikâyelerini. “Konuşma diline yakın” ifadesi, bu kitapta tam manası ile karşılık buluyor hatta biraz eksik bile kalıyor. Kitabın hemen hemen tamamı diyaloglardan oluştuğu için kitabı okurken iki kişinin karşılıklı sohbetini dinliyormuş hissine kapılmak mümkün. Kitabın dili ile ilgili bu husus kelimelerin yazımına da yansımış: Yabancı dilden Türkçeye geçen “kral, film, tren” gibi kelimeler halkın telaffuz ettiği gibi “kıral, filim, tiren” şeklinde kullanılmış kitap boyunca.

Anadolu Yakası fikir ekseninde yazılmış bir kitap. Kitapta hikâyenin akışı içinde birçok sorun tartışılıyor ve kitabın başkarakteri olan, “Anadolu Yakası” isimli kanalın sahibi Muzo Gönül aracılığı ile bu sorunlara çözümler sunuluyor. Ele alınan sorunlara ve çözümlere baktığımızda hikâyede “yazarsal anlatıcı” ve  “yazarsal karakter”in yardımı ile Mustafa Kutlu’nun fikirlerinin okura aktarıldığını görüyoruz.

Bu noktada bir parantez açıp “yazarsal anlatıcı” ve “yazarsal karakter” kavramlarını tanımlamakta fayda var. Yazarsal anlatıcı, hikâye ya da romandaki olayları, duyguları muhataba/okura aktaran ve bazı özellikleri, meseleler karşısındaki davranışları, düşünceleri sebebi ile yazarla özdeşleştirilebilecek “ses”e ya da karaktere verilen isimdir. “Ses” diyorum çünkü bir hikâye ya da romanda anlatılanları okura aktaran, her zaman olayların içinde bulunan somut bir karakter olmayabilir. “Yazarsal karakter”e gelecek olursak şunu söylemem gerekir ki esasen literatürde böyle bir kavramın bulunup bulunmadığından emin değilim, bulunuyorsa bile çok yaygın olmasa gerek. Bu kavramla kastettiğim şey hikâyeyi, romanı anlatan kişi olmamakla beraber söyledikleri ile “yazarın sözcüsü” konumunda değerlendirilebilecek karakterlerdir.

Anadolu Yakası’nın başlıca iki karakteri gazeteci Erol ve kanalın sahibi Muzo Gönül. Kitap, Erol’un anlatımı ile başlıyor. Muzo Gönül’le kanalda çıkan “taciz iddiaları” sebebi ile görüşmeye giden Erol, bu konudan bir haber çıkmayınca adamın hayatının bir başarı hikâyesi olabileceğini düşünerek nehir söyleşi yapmaya karar veriyor. Bu kısımları ve sonrasında röportaja ara verildiğine dair bilgileri hep Erol’un ağzından öğreniyoruz. Muzo Gönül’ün konuşmaları genellikle tırnak içine alınmadan doğrudan konuşma çizgisi ile gösterilse de böyle olmadığı zamanlarda olayları ve konuşmaları aktaran kişi yani hikâyenin “anlatıcı”sı Erol.  Ancak anlatıcının Erol olmasına rağmen Muzo Gönül’ün konuşmaları kitapta daha uzun bir yer tutuyor. Erol sadece soruları sorduğundan Muzo Gönül kitapta anlatılan asıl olayları aktaran kişi durumunda. Yine de hikâyenin anlatıcısı Erol olduğu için bir önceki paragrafta bahsi geçen “yazarsal karakter” kavramını kullanmak durumunda kalıyorum. Bu karakter de şüphesiz Muzo Gönül. Yazar, Muzo Gönül aracılığı ile okura sesleniyor Anadolu Yakası’nda. Tabi yorum yaptığı kısımlarda Erol’un da genel itibari ile Muzo Gönül’le aynı düşüncelere sahip olduğunu anlıyoruz.

Muzo Gönül aracılığı ile sinema, televizyon, müzik, sanat-zanaat ve kadın-erkek ilişkileri, aile kavramı, tarım, ekonomi, siyaset gibi pek çok konuya değinilen kitap Kutlu’nun birçok metninin ortak özelliği olarak gösterebileceğimiz “duygusallık” temasından uzak. Açıkça verdiği mesajlar sebebi ile duygusal bir hikâyeden ziyade didaktik bir kitap olan Anadolu Yakası bu özelliği ile Mustafa Kutlu’nun ilk baskısı 2008 yılında yapılan Huzursuz Bacak isimli kitabını hatırlatacaktır okurlara. Yazarın fikirlerini okura iletmekte kullandığı araçlar bakımından da bu iki kitap arasında sıkı bir ilişki vardır. Örneğin Huzursuz Bacak’ın başkarakteri ve anlatıcısı olan Ömer Faruk, kitabın bir yerinde konferans vermekte ve burada yazarın okura iletmek istediği fikirleri dile getirmektedir. Yine aynı kitapta başkarakter, bir edebiyat dergisinde “Mustafa Kutlu imzalı bir hikâyeye” rastlar. Bu hikâyenin işlevi de okura bazı mesajlar iletmektir. Aynı şekilde Anadolu Yakası’nda da Kutlu’nun Mavi Kuş isimli kitabından bir alıntı yapılıyor. (AY, 130) Muzo Gönül, Erol’a “şimdi sana taşra ile ilgili iki yazarın birkaç cümlesini okutacağım” diyerek önce taşrayı yeren “Dar ufuklar, kahredici bir yeknesaklık, boğucu bir taassup, iletişim evreninin kısalığı, cemaatlere sıkışmış kısır bir kamu âlemi, yabancı olan her şeyi tuhaf bir bitkiymiş gibi algılayan yabani bir hâl, vasatlığın hizaya sokucu egemenliği.” paragrafını okutuyor. (AY, 127) Ardından da Mavi Kuş’tan “O yıllarda taşra böyledir. Küçük ve sıcak. Yoksul ve samimi. İçedönük ve derin.” diye başlayan paragrafı... Burada alıntıların kime ait olduğu belirtilmiyor. “Taşraya iki farklı bakışı” göstermek için yapılan bu alıntıların ilki de Tanıl Bora’nın Taşraya Bakmak kitabından. Ayrıca kitapta bir başka köşe yazısından daha alıntı yapılıyor. (AY, 183) Erol’un Muzo Gönül’e televizyon hakkındaki fikirlerini sorması üzerine bir yazı uzatıyor Muzo. Burada da yazının kime ait olduğu belirtilmiyor. Yazarın okurlarına doğrudan doğruya bir fikir iletmek için kullandığı bu yazı da Gökhan Özcan’ın “Hayat yiyen kısa metrajlı canavar!” başlıklı köşe yazısı.

Anadolu Yakası’nın Mavi Kuş’la olan tek bağlantısı bu alıntı değil. Bir televizyon kanalı sahibi olan Muzo Gönül, bu işlere sinema ile adım attığı için kitapta sinema ile ilgili de pek çok düşünce öne sürülüyor, bazı tespitler yapılıyor. Yeşilçam’dan bazı film ve yönetmen isimleri geçiyor kitapta. (AY, 90; 139 vd.) Anadolu Yakası, Uzun Hikâye’nin filme uyarlandığı şu günlerde Kutlu’nun ve hikâyelerinin sinema ile ilişkisini bir kez daha ortaya koyuyor.

Yazarın karakterle olan bir başka bağını da futbol olarak gösterebiliriz. Muzo Gönül, işi ile ilgili meseleleri açıklarken ya da başka konulardan bahsederken sık sık futboldan örnekler kullanıyor. Mesela taşrada yabancının el üstünde tutulduğunu anlatırken “Futbol dünyası bile böyle, yabancı bir futbolcu vasat bile olsa ilgi görür.” (AY, 128) diyerek meseleyi açıklıyor Muzo Gönül. Kitabın sonlarına doğru da çocuk şarkıcı yetiştirmekle alt yapıdan futbolcu yetiştirmek arasında bir ilişki kuruyor Muzo. (AY, 201) Kitabın daha birçok noktasında futbolla ilgili göndermeler mevcut. Spor yazarlığı da yapan Kutlu’nun futbolla ilgisi düşünülünce yazarla karakter arasındaki bağ bu açıdan da görülebilir.

Kutlu’nun fikir dünyasını bilenler onun sanat ve zanaat arasında bir ayrım yapmadığını, kültürel olarak bu ikisini ayırmayan bir düşünceye sahip olduğumuzu iddia ettiğini anımsayacaklardır. Bu kitapta aynı şeyleri bu kez Erol’un düşündüğünü görüyoruz. Anlatıcının da başkarakter gibi yazara yakın bir mesafede konumlandırıldığının en net kanıtlarından biri bu düşünceler. Erol, sanatçıların anlaşılmak istemesinden yola çıkarak düşünmeye başlıyor ve sanatçıların neden kendilerini diğer insanlardan ayırdığını sorguluyor. “Mezar taşı yontan da sanatçı. O da bir çocuk mezarı için yonttuğu taşı, taşa yazdığı sanatlı yazıyı kuşaktan kuşağa taşımıyor mu?
  Bu da doğru. Ama o zenaat erbabı. Abartmayalım, zenaatla sanatı fazla ayırmayalım.” (AY, 159) diyerek meseleyi kısaca sonuca bağlıyor.

Muzo Gönül’ün kurak bir yer olsa da köye, büyüdüğü topraklara duyduğu özlem, toprağa bağlılığı, eskiye olan ilgisi Kutlu’nun birçok hikâyesinde öne çıkan bir durum olarak bu kitapta da mevcut. Kutlu’nun köşe yazılarında da bu meseleleri çokça işlediğini biliyoruz. Muzo Gönül’ün bu düşüncelerinde diğer hikâyelerdeki karakterlerden farkı okumuş, bilgili ve bilinçli biri olarak bunları söylemesi. Diğer hikâyelerde bu tür şeylerin özlemini çeken yahut bunların güzelliklerinden bahseden karakterler meseleye duygusal olarak yaklaşmaktadır genellikle. Burada Kutlu, Muzo Gönül aracılığı ile yine fikirlerini okura açıkça sunmakta, bir olay ya da diyalogla dolaylı bir mesaj vermek yerine doğrudan doğruya bu meselelerden bahsetmektedir.

Kitabı okuyanlar belki Muzo Gönül’ü iyi bir karakter olarak görmeyebilirler bazı noktalar sebebi ile. Mesela bacanağının kanaldaki kızlara sarkıntılık etmesini “Onunkisi sade dilinde…” diyerek büyük bir sorun olarak görmez Muzo Gönül. (AY, 8) Bu, ahlâkî bir sorun gibi algılanabilir ve bunun yazar ile karakter arasındaki bağı zayıflattığı iddia edilebilir. Oysa satır aralarını dikkatli okuduğumuzda Muzo’nun her şeye rağmen iyi bir karakter olduğunu görürüz. Çocuklarına çok düşkün, iyi kalpli, yardımsever, ahlâkî olarak da sağlam biridir Muzo. Örneğin Yuva Hanım, Muzo Gönül’e bir program formatı sunar. Muzo bu formatı ahlâkî bulmayarak çok sert bir tepki verir. (AY, 96) Ya da küçük bir olay daha örnek verilebilir: Muzo, kedileri sevmemesine rağmen kanalda gezen bir kediye acıyarak onun kanalda kalmasına izin verir ve kedi adeta kanalın maskotu olur. (AY, 36) Bu da Muzo’nun iyi kalpli, merhametli biri olduğunu gösteren küçük bir örnek olarak görülebilir. Yine yıllarca İstanbul’da karısından ayrı kalıp onu aldatmamış, terk etmemiş, bu tür teklifleri geri çevirmiş olması da ahlâkî bir mesaj olarak anlatılmaktadır. Kitapta Muzo Gönül’ün iyi ahlâklılığına, yardımseverliğine dair daha pek çok örnek mevcut. Muzo, bazı ufak dejenerasyonlara maruz kalsa da iyi bir örnek olarak sunulmaktadır.

Anadolu Yakası, karakterlerin doğrudan ve dolaylı sözleri, hareketleri, tutumları aracılığı ile okura sinema, televizyon, gündelik ilişkiler, hayata dair genel ve büyük düşünceler hakkında mesajlar vermektedir. Bu, genellikle fikirleri bakımından yazarla özdeşleştirilebilecek olan başkarakterin düşünceleri ile yapılmaktadır. Başkarakter Muzo Gönül, bazı açılardan yozlaşmış da olsa her şeye rağmen direnmekte olan bir karakter olarak çizilmiştir. Kitabın ve kanalın ismi olan “Anadolu Yakası” bu açılardan da okunabilir. “Anadolu” her şeye rağmen kendini muhafaza etmektedir. Yazarın siyasî/düşünsel duruşu da bu göndermeyi mümkün kılar.



İtibar, 11, Ağustos 2012


3 Temmuz 2012 Salı

Üçü Bir Arada: Üslup, Kurgu, Olay


Güray Süngü, son dönem genç yazarlar arasında ismi öne çıkan yazarlardan biri. Öykü ve romanları ile tanıdığımız yazar son romanı olan Kış Bahçesi[1] ile anlatılarını belli bir dil ve kurgu üzerine inşa ettiğini ortaya koydu. Artık Güray Süngü dendiğinde okurların zihninde belirebilecek bir üslup ve kurgu olduğunu söylemek hata olmaz. Süngü, kendine ait bir dil yakalamış durumda. Kış Bahçesi’nde de bu dili gözlemlemek mümkün. İncelikle işlenmiş, şaşırtıcı bir kurguya sahip olan roman, postmodern anlatı tekniklerinden yararlanılarak yazılmış.

Kış Bahçesi olayların daha çok üç karakter üzerinde yoğunlaştığı bir roman. Kitabın açılış bölümü ile tanıdığımız yazar Aziz Çalışkan, hayatının son demlerinde ailesini bırakarak yüreğinde taşıdığı bir arzunun peşinden çocukluğunu geçirdiği şehre gelen Harun ve Aziz Çalışkan’ın okurlarından Derya, romanın iskeletini oluşturuyor. Aziz ve Harun’un iç dünyalarını yoğun olarak görüyoruz Kış Bahçesi’nde. Karakterlerin düşünceleri, sıkıntıları, umutları, mutlulukları okuyucuya başarılı bir şekilde aktarılıyor. Şüphesiz bunun en önemli sebeplerinden biri kullanılan anlatım teknikleri. Her şeye hâkim 3. tekil şahıs anlatıcı kullanılırken bile birden kendimizi karakterin zihninde bulabiliyoruz. Dışarıdan bakan bir gözün dolaylı anlatımı, doğrudan karakterin zihninden geçenlerle kurulan dolaysız bir anlatıma dönüşebiliyor ani bir şekilde. Yazar bu yolla hem gözlemci anlatıcının hem de iç monolog tekniğinin avantajlarını kullanabilmiş. Bu da metni canlı ve hareketli kılan bir özellik. Romanda sık sık anlatıcı değiştirilmesi, zaman zaman karakterlerin düşüncelerinin doğrudan verilmesi metni tekdüze olmaktan çıkarıyor.

Güray Süngü’nün iç monolog tekniğini Dördüncü Tekil Şahıs romanında kullandığını da görüyoruz. Dördüncü Tekil Şahıs’ta daha yoğun bir biçimde kullanılan bu teknik beraberinde başka özellikler de getirmiş. Kış Bahçesi’nde gördüğümüz iç monolog, bir karakterin içinden geçenlerin okuyucuya aktarılması şeklinde vuku bulmuyor. Çoğu zaman bir nevi diyalogla karşı karşıya kalıyoruz. Bu diyalogun zaman zaman muhatap (Kurmaca metinlerde anlatıcının hitap ettiği kabul edilen hayali kişi ya da grup.) ile karakter arasında olduğu kanısına kapılmak mümkün olsa da genellikle karakterin hayalleri üzerinden kendi kendine konuşması şeklinde meydana geldiğini söylemek mümkündür. Bu iç monologlar sırasında yapmayı planladığı şeyleri, konuşmayı düşündüğü insanları da hayallerine katan karakterler, zihinlerde yaşanmamış olaylar ve diyaloglar da kuruyorlar. Böylece yapılan şey sıradan bir iç monolog olmaktan çıkıyor aslında.

Kitapta iç monologun kullanımı beraberinde başka özellikler de getiriyor. Bu özelliklerin arasında öne çıkanlarından biri de bilinç akışı tekniği. “Serbest şuur akımı” da denen “bilinç akışı” tekniği, anlatıcı durumundaki karakterin düşüncelerinin gerçek düşüncelerde olduğu gibi tamamlanmadan, kesik kesik, çağrışımlarla sürekli yeni konulara atlayarak yansıtılması, gösterilmesidir. Romanın iki ana karakteri diyebileceğimiz Aziz ve Harun da kendi kendilerine konuştukları, düşündükleri zamanlarda zihinlerden geçen kelimeler onları bambaşka yerlere sürükleyebiliyor. Düşünceler, serbest çağrışımlarla bir kelimeden başka bir kelimeye oradan da bambaşka bir olaya atlayabiliyor. Bazı öykü ve romanlarda bu teknik hiçbir düzenli düşünceye yer verilmeksizin kullanılır. Sık karşılaşılan bir örnek olduğu üzere, genellikle akıl sağlığı tam olarak yerinde olmayan karakterlerin düşünceleri, sürekli bilinç akışı tekniği içinde, okuyucuyu yoracak bir tarzda verilir. Konuşmaların, düşüncelerin nereye gittiğini takip etmek okur açısından oldukça zor olur. Anlamlı bir bütün çıkarmak başlı başına bir uğraş haline gelir. Elbette bu bir tercih meselesi. Güray Süngü tercihini böyle bir bilinç akışından yana kullanmamış. Okuru yormayan, her insanın zihninde olabilecek türden çağrışımlarla düşünen karakterler oluşturmuş. Savrulan düşünceler asıl olaydan çok fazla uzaklaşmadan toplanıyor, böylelikle gerçek düşüncelerin arasında geziyormuş hissi okura aktartılırken bilinç akışının anlatıyı okur açısından olumsuz kılacak noktalarına da varılmamış oluyor.

Başarılı şekilde kullanılan bilinç akışı tekniğinin romana getirdiği en önemli faydalardan biri de romanın akıcı bir dile sahip olması. Kış Bahçesi, hızlı ve akıcı bir biçimde okunabiliyor. Bu, roman ya da öyküler için her zaman olumlu bir özellik olmayabilir. Ancak Kış Bahçesi gibi iyi kurgulanmış bir romanın okuru yormadan, hızlı bir biçimde ilerlemesi de yazarın başarısını gösterir nitelikte. (Aksi bir durum da bu roman için garip karşılanmazdı.) Romanda kullanılan dil ve üslup için de aynı şeyi söylemek mümkün. Sayfalarca süren betimlemelere, karakterlere ait “büyük sözlere”, sanatlı ve dolambaçlı ifadelere yer verilmemiş Kış Bahçesi’nde. Zaten birinci tekil şahıs ben anlatıcının hâkim olarak kullanıldığı bir romanda böylesi bir tercihin pek gerçekçi olamayacağı aşikâr.  Yine de satır aralarında etkili sözler görmek mümkün karakterlerin dilinden. Karakterlerin kişisel özellikleri göz önüne alındığında bunun da tutarlı bir tercih olduğu görülebilir. Zira Aziz Çalışkan son zamanlarda pek yazamasa da başarılı bir yazar. Harun’un ise geç de olsa kitaplarla sıkı bir ilişki kurduğunu anlıyoruz.

Olay örgüsünün ve başarıyla kullanılmış bilinç akışı tekniğinin dışında kitabı okumayı zevkli kılan bir başka özellik de yine postmodern anlatılarla daha sık görülmeye başlanan ironi kullanımı. Romanın tamamına yayılan bir ironiden bahsedilemez belki ama karakterlerin konuşmalarında zaman zaman ironilere rastlamak mümkün. İroni ile beraber esprili bir dili de var Kış Bahçesi’nin.

Son dönemde yazılmış, postmodern tekniklere yer verilen roman ve öykülerde geçmişin aksine bir “heyecan” ve “merak” unsuru da var. Eskiden bu tür metinlerde olaylar anlatının en sonunda çözülse bile ağır akan anlatılar tercih edilir, üslup ve kurgu ön plana çıkarılır ancak düğüm sona bırakılsa da bu noktaya gelene kadar bir merak oluşturulmazdı. Çünkü zaten “olay” eskiye nazaran önemini yitirmişti. Belki en sona ulaşana dek -ki bazı anlatılarda tam manası ile bir sondan bahsedemeyiz bile- anlatılanlar anlamlandırılamaz ama bu anlaşılamama bir heyecan ve merak hissi doğurmazdı. Kış Bahçesi ise Harun ve Aziz Çalışkan’ın hayatları olmak üzere iki farklı hikâye üzerinden iki farklı bölüm şeklinde ilerliyor ve okur tarafından aralarında bir ilgi kurulamayan bu iki bölüm sayesinde “acaba ne olacak?” sorusu son sayfaya kadar taşınıyor.

Kış Bahçesi hakkında ayrıntılı bir yazı yazma düşüncesi ile oturduğumda bu merak unsuru yüzünden bir plan yapmak zor oldu benim için. Kış Bahçesi henüz yeni sayılabilecek bir kitap ve romanda olayın büyük bir önemi var. Denebilir ki romanın en güçlü yanlarından biri olay ve bunun kurgulanış şekli. Dolayısı ile olay hakkında ayrıntılı bilgi vermek romanın tüm büyüsünü kaçırabilirdi. O yüzden kitap hakkında daha genel ve teknik üzerinden ilerleyen bir yazı yazmaya çalıştığımı da burada belirtmiş olayım.

Romanda bu iki farklı hayatın anlatımı, farklı bölümler halinde verilmiş. Toplam 27 bölümden oluşan Kış Bahçesi’nde genellikle bir Harun’un bir Aziz Çalışkan’ın hayatı anlatılıyor. Bu da yazının başında yaptığım “postmodern anlatı teknikleri” tespiti açısından değerlendirilebilecek bir tercih. Aynı anlatı içinde farklı zaman dilimlerinden, farklı hayatlardan kesitlerle, ya da birbirinden farklı dil ve üslubun kullanımı ile oluşturulan “parçalılık” Kış Bahçesi’nde de iki farklı hayatın paralel olarak anlatılması ile karşımıza çıkıyor. Bu ise hem yukarıda değindiğim merak unsurunu artırırken hem de okura farklı bir bakış açısı sunuyor. Aslında bu, yaşadığımız modern hayatın tek bir parçadan oluşan yeknesak bir bütün olmadığını, iç içe geçmiş onlarca bileşenden oluştuğunu ve bir olayın birden fazla sebebe bağlanabileceğini, dolayısı ile de bir “belirsizlik” içinde yaşadığımızın başka bir biçimde ifade edilmesidir.

Kış Bahçesi’nde üstkurmaca tekniğinin kullanıldığını da görüyoruz. Bu kendini çok belli eder bir biçimde yapılmamış. O yüzden bu tekniğin kullanıldığını değil ama bu tekniğe bir gönderme yapıldığını ve okurun zihninin biraz bulandırıldığını söylemek daha doğru olacaktır. Kitabın son bölümlerine doğru Harun’un yaşadıklarının Aziz tarafından kurgulanmış bir roman gibi anlatıldığına şahit oluyoruz. Ancak bu çok uzun süren bir bölüm değil. Hatta dikkatle okunmadığında bu ayrıntıyı gözden kaçırmak bile mümkün. Kitabın son sayfalarında ise Harun ve Aziz’in hayatları öylesine kesiştiriliyor ki işte bu kez kurmaca sanılan hayatın gerçekliğini görüyoruz. Böylelikle üstkurmacanın, gerçek ve kurmacayı ayırt edilemeyecek derecede karıştırmak şeklinde özetleyebileceğimiz amacı yerine gelmiş oluyor.

Kış Bahçesi’ni okuyacak olanlara ufak bir tüyo vermekte fayda var: Kitap boyunca ayrıntıları gözden kaçırmamak önemli bir nokta. Bu hem kitaptan alınan zevki arttıracak hem de sona doğru yaklaşırken tahminde bulunma imkânı yaratacaktır. Romanda kitabın başlarından itibaren satır aralarında sona dair ufak ipuçları toplamak mümkün.

Kitap hakkında bu kadar şey söyleyip hiç olumsuz bir yöne değinmemek yazıyı bir “güzellemeye” çevirebilir, bunun farkındayım. Yine de kitabın kurgusu ya da üslubu açısından olumsuz olarak eleştirebileceğim bir yer yok. Ancak kapağın kitaba dâhil olduğunu düşündüğümden iki nokta için olumsuz bir şey söyleyebilirim. Bunlardan birincisi kitabın ismi. Her ne kadar kış bahçesi, olayların çözülmeye başladığı önemli bir mekân olsa da bütünlüğü göz önünde bulundurarak daha iyi bir isim bulunabileceği kanaatimdeyim. Diğer nokta da kitabın kapak fotoğrafı. Fotoğrafa kitapla ilgili çeşitli anlamlar yüklenebilir belki fakat bunun da çok doğru bir tercih olduğunu düşünmüyorum.

Kış Bahçesi iç monolog, bilinç akışı, parçalılık, ironi, üstkurmaca gibi tekniklerin kullanıldığı, iyi kurgulanmış bir roman. Postmodern anlatı tekniklerinden başarıyla yararlanan yazarın olayı göz ardı etmeyerek merak unsurunu da kitap boyunca canlı tuttuğunu görüyoruz. Kış Bahçesi dikkatli okurlarını bekleyen başarılı bir roman.




[1]  Güray Süngü, Kış Bahçesi, 1.b. (İstanbul: Okur Kitaplığı, 2011)



Tasfiye 38, Nisan Mayıs 2012

22 Mayıs 2012 Salı

Karşılıksız İyilik'te "Hesaplaşma" Üzerine Söylenenlere Dair




Karşılıksız İyilik, yine birkaç kelâm etmiş benimle ilgili. Tasfiye'de çıkan öyküme dair genel olarak iyi şeyler söyleyip daha önce de kendilerine teşekkür ettiğimi belirtmişler. Yine teşekkür ederim.

Konusu sebebi ile "bu öyküyü başka hangi dergi yayımlardı" diye düşündüklerini ama akıllarına başka bir derginin gelmediğini de söylemişler. Evet, bu öyküyü yayımlamayacak olan dergiler var elbette. Ama eminim ki bu öykü Yordam'da, İzafi'de; yayın hayatına devam etseydi belki Yumuşak Ge'de de yayımlanırdı. Ve burada adını zikretmediğim daha başka dergilerde de...

Metnin altına da yazdım, burada da belirtmek isterim. Öyküyü yanlış anlamaktan kaynaklanan bazı hatalar var metinde. Kendi öyküsünü, şiirini açıklayan yazar/şair olmak pek tercih edeceğim bir şey değil ama kısaca şunları söylemeliyim:

Bu öykünün olay örgüsü sebebi ile dikkatli okunması gerektiği halde iyi ve dikkatli okunmadığı kanaatindeyim. Mehmet Yıldız’ın örgüt üyesi olup olmadığına dair anlatıcının bir tespiti bulunmuyor. Bu, öykünün son bölümünde geçen bir ifade ve orada medyanın olaya bakışı yer alıyor. Öykünün baş karakteri çocukken bir eylemde göz altına alınıyor. Bu durumda karakter için bir örgütlülükten söz edilemez, söz konusu bölüm dikkatli okunduğunda durum anlaşılacaktır. Karaktere örgüt üyesi demek; toplumun, devletin ve medyanın bakışı ile konuşmak olabilir ancak.

Karakterin hapishanede yaşadıkları da çok yakında Pozantı Cezaevi’nde yaşananlarla ilintilidir. O olaylar sebebi ile yazılmış bir öykü bu. Ancak edebî ürünlerin zamanı ve mekanı aşabilmesi için daha genel bir anlatıma sahip olması gerektiğine inandığımdan doğrudan doğruya bu güncel meseleyi anlatmadım ve kapalı bir metin yazmayı tercih ettim.

Kendi öyküsünü açıklayan yazar olmak istemeyişimi ifade etmem de yanlış anlaşılmasın. Bunu çok anlamlılığa inandığım için söylüyorum. Bir metin; yazarının söylediğinden, söylemek istediğinden çok daha farklı şeyler anlatıyor olabilir aslında. Satır aralarında başka şeyler yakalanabilir. Ama burada metindeki çok somut bir mesele gözden kaçırıldığı için açıklama gereksinimi duydum. Neticede baş karakterin örgüt üyesi olduğu; metne, elimizdeki malzemeye bakılarak çıkarılabilecek bir yorum değil bence. Ama metinden delil gösterilip söylenecek, benim yazarken düşünmediğim başka yorumlar çıkarılabilir. Buna lâfım yok.

Karşılıksız İyilik, bazen sert vuruyor ama iyi kullanıldığında iyi bir imkân olduğunu/olacağını bir kez daha belirteyim.


İlgili yazı: 
http://www.karsiliksiziyilik.com/?p=1226

27 Nisan 2012 Cuma

Yapboz ve Oyun Hamur





“İyi bir öykü”nün tanımı edebiyatın tüm dallarında olduğu gibi zamana bağlı olarak değişir. Zira edebiyat; kaynağını hayattan alan, aldıklarını da çeşitli biçimlerde yansıtan bir iletişim biçimi. Böyle olunca farklı zamanlarda farklı hayatların ve ihtiyaçların varlığı sebebi ile öyküyü besleyen damarlar değiştiği gibi öyküden beklentimiz de değişiyor.

“İyi bir öykü” tamlamasının ifade ettiği mana bu değişimin altında her an yeniden ve yeniden şekilleniyor.  Bugün  -bu kelime uzun bir zaman dilimini kapsamaktadır- öykü artık bir kurgu sanatına dönüşmüştür. İyi bir öykü dendiğinde çok iyi dersler veren, bizleri içeriği ile çok etkileyen metinler yerine, iyi kurgulanmış metinler geliyor aklımıza.  Modernizmin ve ardından postmodernizmin ortaya koyduğu yeni imkânlar neticesinde öykü artık bir “yapboz”, bir “oyun hamuru” haline gelmiş, parçaları birleştirmek okurlara keyif verirken, yazma aşamasında da yazarın istediği gibi şekillendirebildiği bir malzemeye dönüşmüştür.

Bugün iyi bir öykü için “postmodernizmin imkânlarından en iyi şekilde yararlanan öykü” demenin mümkün olduğu kanaatindeyim. Artık bir kahvehanede ya da  “köy odası”nda yaşlı, hoşsohbet bir adamın anlattığı hikâyelere benzeyen metinler, günümüz insanının ihtiyacını karşılamıyor. Bu tür öyküleri okuyup rahatlamak, mutlu olmak, hüzünlenmek, nostaljik bir gezintiye çıkmak mümkündür elbet. Ancak böyle bir öykü, bu çağda yaşayan bir adamı anlatmak, bizi bize tanıtmak, bazı meseleleri edebiyatın gücüyle yansıtmak için -istisnaları mümkün olmakla beraber- iyi bir araç olamaz. Burada postmodernizmden değil, postmodernist unsurlardan bahsettiğimi belirtmeliyim. Bu, postmodernizm karşıtlarının da kabul ettiği bir husustur.

İyi öykü, çağına uygun öyküdür. Tıpkı şiirde olduğu gibi, yazılmış ve tüketilmiş, dahası yaşadığımız hayata uymayan türden öyküler bugüne ait değildir. Öte yandan postmodernizm öykü için bir imkân iken, öykünün de postmodernizm için bir imkân olduğu dikkatlerden kaçmamalı. Postmodernizmin getirdiği yeniliklerin en iyi gözlemlenebileceği ve en rahat uygulanabileceği türün öykü olduğunu ve dolayısı ile bugün “ postmodernizm” kelimesinin “iyi bir öykü”nün yanından ayrılamayacağını söylemek mümkün.


Yordam 14,  Mart-Nisan 2012