öykü etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
öykü etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

10 Ekim 2018 Çarşamba

Vüs'at O. Bener, Dost - Playlist


Vüs'at O. Bener'in Dost kitabındaki "Dost" ve "Sarhoşlar" öykülerinde müziğin özel bir yeri var. Ya da bu öykülerdeki şarkıların benim için özel bir yer var, emin değilim. İçinden şarkı geçen bu öyküleri okurken "duyduğunuz" o şarkıları biliyorsanız eğer, öykü bitene kadar zihninizde çalmaya devam eder. Öykünün ritmi ile müziğin ritmi birbirini tamamlar. "Dost"ta kendine birkaç satır ile yer bulan şarkı, öyküyü her okuyuşumda zihnimde çalar mesela. Sanki müziğin ve güçlü diyalogların etkisiyle sözcükler film sahnelerine dönüşür. Bu öykülerdeki şarkıları Müzeyyen Senar, Zeki Müren, Münip Utandı, Safiye Ayla gibi isimlerin seslerinden Spotify'daki bu "playlist"te topladım. 






"Dost"
- Kör olası hava, es biraz. Boğulacağız neredeyse. Sigaram bitmiş, var mı sende Niyazi Bey? 
Uzattım. 
- Naciye'ye de ver bir tane. Al al bırak kibarlığı... Hani bir şarkın vardı senin, onu da söyle ağırdan. 
Nazlanmadı. Kurşuniye çalan gözlerinde garip bir parlaklık belirip söndü. Kırgın, dokunaklı bir sesle başladı: 
"...Öyle karanlık gece ki ruhum, olmuyor sabah..." 

 "Göze mi Geldik?", Seçil Heper


Fasıl sevenler için



"Sarhoşlar"
Yaylı arabada dört sarhoşuz. Eczacı bir türkü tutturmuş. Kimimiz katılıyor, kimimiz uyukluyor.
(...) 
Yanımızdan tek katlı bir araba geçti. Arabacı bir küfür savurdu. Eczacı yeni baştan bir şarkıya başladı, katılan olmayınca yarıda kesti. 
(...) Bu kez daha tiz ama karanlık sesi. 
"Alnıma yazılmış bu kara yazı,  
Kader böyle imiş, ağlarım bazı..." 
Arabacı derin bir iç çekti. Bize bile biraz dokundu. Hoca Sadi söylenmeseydi ağlardık belki de;  
- Yahu Tahsin, sus Allahını kitabını seversen. Bırak şu zırtlak sesle şarkı söylemeyi.


Keklik Gibi Kanadımı Süzemedim, Nida Ateş

Derya Tezcan söylüyor


Eczacı suratını astı. Bu kez de sessizlik sinir bozucu. Atların ayak sesleri yeterli değil. Hoca dayanamadı. 
- Ulan, dedi, olmayacak. Hadi kardeşim, hadi. Senin çekilir sesin hiç değilse. Başla şöyle hafiften de içimiz açılsın... 
Hakim yan gözle beni süzdü: 
- Söyle. Utanma. 
İçim de öylesine yanıyor... 
."Olmaz ilaç", dedim "sine-i sadpareme." 
Kim düşünecek onların ne istediğini. Gözü kör olsun, içtim mi içime bir ağırlık, kafama bir durgunluk, sinirlerime bir uyuşukluk gelir, kapıp koyuveririm kendimi. Kapıp koyuverince de... 
"Çare bulunmaz bilirim yareme" 
Zorlamadan, ağzımın kenarından sızar bu şarkı.


Münir Nurettin söylüyor

Müzeyyen Senar'dan dinliyoruz


Sürahilerin biri dolup biri boşalıyor. Sofrada kaygılı bir durgunluk var. Konuşmuyor gibiyiz. Çiftlik sahibi birden: 
- Size bir plak dinleteyim, dedi. 
Tam sırası diye düşündüm. Kambur yerinden fırladı. Gramofonda cızırtılı bir ses: 
"Sen arzu ettin, bu ayrılık senden eserdir." 
(...) 
Plak biter bitmez adamın eli, küçük bir yarım çember çizdi. Kambur iğneyi değiştirmeden yeniden başlattı.  
"Sen arzu ettin" 
Sararmış parmakları isteksizce kadehine uzandı. 

Perihan Altındağ'ın taş plak kaydı


Hakimin karısı veremdi. Ne diye verem olmuştu sanki? (...) Biraz da kendine baksaydı. Bir deri, bir kemik. Tutturmuş kürk manto diye. Nesine yani? Ama bu şarkı... 
"Alaturka bir plak çalınmıyor mu, canım sıkılıyor", demişti bir gün. "Ne memleket. Sanatoryumun karşısında kır kahvesi var. Allahın günü "bir ihtimal daha var"ı çalar dururlar, diye sızlandı kadıncağız. Gel de deli olma. Param olsa İsviçre'ye gönderirim. İstemem mi, ama yok işte.

Münip Utandı söylüyor

Safiye Ayla'dan dinlememek olmaz


17 Ocak 2015 Cumartesi

Hrant Dink'in "Büyük Kuş"u



Bulgaristan'dan gelen muhacir bir baba ile Yahudi bir annenin kızı olan Sevim Burak, "Büyük Kuş" öyküsünde hem bir kadın hem bir azınlık olarak, eril çoğunluk iktidarının kurduğu verili dilin yapısını bozmuş,  yeni bir "dil"le yazmıştır öyküyü. Bitmeyen cümlelerin, peş peşe dizilmiş fiilimsilerin, bilinçakışının önemli bir yer tuttuğu bu öykünün baş karakteri bir kadındır.

Öykü, kadının sosyal alanda kendine ait tek yer olan evinden kentin caddelerine, sokaklarına çıkışı ile başlar. Kent öyküde bir erkek gibi anlatılır. Eril olanın tahakkümü altındadır kent. Kadın hayatı boyunca, çocukken kaybettiği "atmaca"yı, toplumsal düzende çoğunluğun arasında yer bulmasını sağlayacak gücü, arar. Öykü boyunca kadının, "kent" ile mücadelesine şahit oluruz. Sonunda şu satırlarla biter öykü:

"Seni görüyorum Ordasın - ağacın altındasın - nefes almıyorsun - gözlerin açık - upuzun yatıyorsun - koca kuşun yanında uyuyorsun"

Seher Öztürk, Büyük Kuş'a ilişkin makalesinde bu cümleleri şöyle yorumluyor: "Öykü kişisi bir kadın ve bir azınlık olarak ancak öldüğünde toplumda bir yer edinebilmiştir. Koca kuş ancak o zaman onun yanına gelebilmiştir."

Yaşarken çoğunluğun, kalabalıkların, gücün uzağında olan azınlıklar öldüğünde toplanan kalabalık, öyküde kadının ölümünden sonra yanına gelen koca kuş gibi gelir bana. Toplumda ancak öldüğünde bir yer edinebilir.

30 Eylül 2013 Pazartesi

Ülkemizde Filozof Yetişmemesinin Nedenleri

"(...) Ahmet bu yüzden sadece Emre ile oturmayı değil, okula gitmeyi de istemiyor. Her sabah erkenden kalkıp, zorla kahvaltı edip; oyun oynarken dört bir tarafına dağılmaları gerekirken, yüzlerce çocukla bir kenarında sıraya girdikleri bahçede beklemeyi, açılan yolda, gösterilen hedefe durmadan yürümeyi pek sevmiyor. Saymayı bilmezken bile sırf ant içti diye büyüklerini saymaya kalkışması ve sırayla da olsa kalabalık bir şekilde okula giren büyüklerini saymanın güçlüğü bir yana, şaşırmadan beşten öteye gidemediği için her defasında daha da sinir olması, okulu ilk günlerden itibaren sevmemesi için yeterli bir sebepti. Ayrıca ilk duyduğu günden bu yana varlığını düşündüğü için zihni çok meşguldü. Varlığım ne ki? Kalem kutusu? Tepesinde bir çizgi film karakteri olan kalem? Koskoca ülke Ahmet’in cebindeki harçlığa mı kalmıştı? Olabilir. Padişah kağnılarla Bandırma’ya gelmiş, oradan zevk ve sefaya çıkmış, bu yüzden de halk aç ve sefil kalmıştı. Her şey karanlıktı. Cumhuriyet, ampulün mucidiydi. Kıyafetlerimiz okkadan metreye dönmüş, Latin okulları kapatılarak yerine meclis kurulmuştu. Şimdi Ahmet’in bir türlü sayamadığı büyükler yeniden eğlenceye dalarsa, Ahmet bütün varlığını vermeliydi. Varlığımı armağan ediyorum öğretmenim. Güzel bir pakete sarabilir miyiz? (...)

 (...) Ahmet’in çok işi vardır. İşlerden başını kaşıyamamaktadır. Yurduna alçakları uğratmamak için var gücüyle çalışmaktadır. Ülkemizde düşman çoktur. Ülkemizde en çok yetişen şey düşmandır. Bu konuda kendi kendine yeten kaç ülkeden biri olduğumuzu Ahmet arada bir unutur. Olsundur, zararı yoktur. Hem bazen ülkemizde az yetiştiği zamanlarda düşman ithal ettiğimiz de olmuştur. Tabi çok yetişince ihraç ettiğimiz de. Düşmanlar karasal iklim, havasal iklim ve denizsel iklimde yetişebildiğinden kara, hava ve deniz kuvvetlerimiz vardır. Ahmet’in pek kuvveti yoktur. Ama varlığı vardır. Onu da armağan edebilir. Armağan söylenmese daha iyidir. Sürpriz olur. Kuvvetler şaşırır. Sonra ayrılır. Ahmet’in henüz bu ayrılıktan haberi yoktu. Duysa belki üzülürdü. Yıllar sonra duyacak ve bunun kendisinden üzülmemesi için saklandığını düşünecekti. (Geleceğe dair fikir beyan etmekle ilgili bir inkılâp var mıydı?) 

 Ahmet adını tarihe altın harflerle yazdırabilirdi. Ama ey büyük insanlık! Açtığınız yolda, gösterdiğiniz hedefe, insanlardan uzaklaşarak kendi içine kapanma isteği “pek de yabani canım, kime çekti anlamadık ki” gibi şikâyetlerle değerlendirilen Ahmet’in, durmadan yürüme ihtimali nedir ki? İhtimal olsa bile Ahmet vaktini yürüyerek harcayamaz. Çünkü işleri çoktur. Sadece düşman da değil. Ülkemizde bir de bayramlar vardır. Ahmet, bayramlarda bol bol el öper. Tam ileride hatırlayıp hakkında düşünmek üzere bir gözlem yapmak üzereyken, hop bir el. Önce çeneye, sonra alına. Beyin hücreleri iflas. Hareket otomatik. Alında aşınma. Deri kayması. Öptonik hareketler. Kaşlar saçlara paralel uzanır. Eller Ahmet’e dik uzanır.  (...)"

 OBKB Fanzin'de yayımlanan "Ülkemizde Filozof Yetişmemesinin Nedenleri" başlıklı öykümden bir bölüm. 

29 Temmuz 2013 Pazartesi

"Fırat'ın İki Yakası"

Bu kitabı almak için Aras Yayıncılık'a gittiğimde "Fırat'ın Öte Yanı" yerine "Fırat'ın İki Yakası" dedim yanlışlıkla. Oradaki amca da birkaç saniye durduktan sonra "Fırat'ın Öte Yanı" diye düzeltip, biraz gülümseyerek şöyle dedi: Fırat'ın iki yakası bir araya gelmez zaten.



4 Temmuz 2013 Perşembe

TRT - Yeni Zamanlar (Öykü üzerine)


TRT'de yayınlanan Yeni Zamanlar programında öykü üzerine söylediklerim: Yeni Zamanlar (izlemek için fotoğrafa da tıklayabilirsiniz.)

2 Temmuz 2013 Salı

"Geleceğini kaybetmek, yaşanan zamanı da boşlaştırıyor"

 “Geleceğini kaybetmek, yaşanan zamanı da boşlaştırıyor" demişti Oğuz Atay günlüğüne düştüğü cümlelerden birinde. Böyle demişti, çünkü çok da uzak olmayan bir zamanda öleceğini biliyordu. Öleceğini bilerek yaşamak, yaşanan zamanı anlamsızlaştırıyordu yani. Hepimiz öleceğimizi bilmiyor muyuz peki? Mesele bunun ne kadar uzak bir zamanda gerçekleşeceği mi? Cevap evet gibi duruyor fakat yakın bir zamanda öleceğimizi bilmemek yakın bir zamanda ölmeyeceğimiz anlamına gelmiyor.

Bilge Karasu "Usta Beni Öldürsen E!" öyküsünde bunu hatırlatıyordu bize. Öleceğini bilerek yaşamanın aslında imkânsız olduğunu. O yüzden yaşamanın yolunun ölümü unutmaktan geçtiğini. Bunu yapabilen usta cambaz yaşıyor, ölümü aklından çıkaramayan çırak ise kaçınılmaz sona ulaşıyordu. Çünkü "Usta, bir yerde, yaşamanın yolunu da bulmakta ustalaşmış değil midir ki?"

Meltem Gürle bir köşe yazısında bu öyküye dair şöyle demişti: "Karasu’nun buradaki varlığımızı anlatmak için bulduğu imgeye hayranlık duymamak elde değil. Hayat dediğimiz şey, zaten böyle bir ip cambazlığı değil midir? Biz de ipten ipe, halkadan halkaya kendimizi atıp dururuz. Bilincin ağırlığı sırtımızda. Herkes bir gün düşer tabii. Ama bazıları gökyüzüne asılmış o salıncağın üzerinde daha uzun kalır. Düşmemeye çalışmanın o korkunç 'şimdi'sinde salınarak."

Yani evet, sürekli öleceğimizi düşünerek yaşamak, günlük hayatımızı düzenleyen, bir açıdan da kayıp geleceğe varmak yolunda vakit geçirmemizi sağlayan işler hakkında "neden okuyorum, neden yazıyorum, neden öğreniyorum, neden izliyorum, neden çalışıyorum?" gibi sorular sormaya, bizi anlamsızlığa itmeye yarar yalnızca. Ya da bu işleri büyük bir ideal uğruna, gelecek nesiller için, insanlık adına yapmak bu duygudan kurtulmamızı sağlayabilir mi? Sanmam. Çünkü ölümlü olan sadece biz değiliz. Bizden sonrakiler de bizim kadar yaşayacaklar.

Geleceğini kaybeden adamın anı yaşaması çok kolay değil, kendini kandırması gerekiyor. Kendimizi kandırmamız gerekiyor. Sanırım insanoğlu da farkında olsun, olmasın bunu yapıyor zaten.

13 Mayıs 2013 Pazartesi

Siz Sazan Olursanız Olta Atan Çok Olur: Sosyal Medya ve Jorge Luis Borges'in Bir Öyküsü


büyütmek için üzerine tıklayın.



"Hatay'da bir postacıyım. Buraya 10 gündür 'çok gizli' damgalı mektuplar geliyor Amerika'dan. Valilik de Ankara'ya bir mektup gönderdi. Açıp okudum. Ölü sayısını 'ÖlüSayısı x 1/3 + 4 x 1/2 formülüne göre açıklayalım.' yazıyor mektupta. Bazı ölüleri saklıyorlarmış. Zamana yayarak açıklayacaklar, böylece dikkat çekmeyeceklermiş. Aynı anda 67 kişi ölünce hükûmet düşüyor çünkü. Bilgilerim bunlardan ibaret şimdilik."

Dün gece sosyal medyada gördüğü her şeye inanan insanların varlığına dikkat çekmek, bir sözün altına Mevlana, Cemal Süreya, Can Yücel yazınca söz ona ait olmayacağı gibi bir haberin altına BBC, Le Monde yazınca da haberlerin bu basın kuruluşlarına ait olmayacağını anlatabilmek için yukarıdaki cümleleri tweet'ledim. Bir de "Reyhanlı Devlet hastanesinde görev yapan biri" var tabi, onu da unutmayalım. "Anayasadaki gizli bir maddeye göre şu kadar kişi ölürse hükûmet düşüyor." yalanı da da bir karakol saldırısından sonra türemişti bildiğiniz gibi. Bu tweet'lerimden sonra ortalık hafiften karıştı, açıkçası çok memnun oldum. Savımda ne kadar haklı olduğum ortaya çıktı. İnternette bir yalan uyduran kişi üç retweet, iki paylaşımdan sonra kendisi de inanmaya başlıyor söylediklerine. Ama internet yalanlarının en can alıcı noktası "kaynak" göstermek. Çünkü kimse asıl kaynağa bakmak gibi bir zahmete katlanmıyor.

Murat Gülsoy, bu yıl Boğaziçi Üniversitesi'nde gerçekleştirilen bir konuşmada, Borges'in "Babil Kitaplığı"ndan bahsederken "Yolları Çatallanan Bahçe" ile ilgili bir şey anlatmıştı. Borges, bu öykünün bir yerinde Binbir Gece Masalları'ndan bahseder.

"Bu mektubu bulmadan önce kendi kendime bir kitabın nasıl sonsuz olabileceğini sormuştum. Dönümlü, dairevi bir ciltten başka bir şey gelmedi aklıma. Son sayfası ilk sayfayla eş olan, dilediğince sürüp gitme olasılığını içeren bir kitap. Binbir gece masallarının tam ortasına rast gelen o geceyi de hatırladım; hani Şehrazat (el yazmasını kaleme alanın büyülü bir gaflet anı sonucunda) Binbir Gece Masalları’nı başlatan masalı, yani ‘Şehrazat’ın sultana masal anlatması masalını’ kelimesi kelimesine anlatmaya başlar da böylece sonsuza kadar tekrar tekrar başa dönmeyi göze almış olur ya…"

Bunu okuyanlar, sonrasında gerçekten böyle bir masal olup olmadığına bakmak gereği duymamışlar, makalelerinde Binbir Gece Masalları'ndaki bu "masala" işaret etmekten de geri durmamışlardı. Gülsoy, bunu okuduktan sonra Binbir Gece Masalları'nda daha önce gözden kaçırdığını düşündüğü bu masalı aramak için kitabı heyecanla eline alınca böyle bir masal olmadığını görür tabi. Bu, Borges'in oyunlarından bir oyundur sadece.

Ne demiş atalarımız, siz sazan olursanız olta atan çok olur. Yoksa bunu da mı kimse dememişti? Bunu Borges demişti, karıştırdım.

4 Mayıs 2013 Cumartesi

“Tarihi Yeniden Yazmak: Namdaroğlu Kamil Paşa”






Bitmek tükenmez bir derya olan tarihin önemini küçük yaşlarından beri anlamış olan Edip Bey, bu ilim deryasına dalmak fikrini daha o zamanlarda aklına koymuştu. Edip, takvim yapraklarının arkasında yazan tarihî menkıbelere pek meraklıydı. Bunları biriktirir, bu yolla padişahlar hakkında edindiği fevkalade önemli bilgilerden tarih kitaplarında bahsedilmediğini görünce de bundan büyük bir rahatsızlık duyar, üzülürdü. Tarihin bu mühim hadiseleri nasıl olurdu da halkımızdan saklanırdı? Ya takvim yaprakları da olmasaydı? Bu düşünceler onun tarihe daha bir aşkla sarılmasına sebep oluyor, takvim yapraklarına duyduğu hürmeti arttırıyordu.


Çevresi tarafından sakin kişiliği ile bilinen Edip’in tarih konusunda gösterdiği azim herkesi şaşırtıyordu. Ensesine dokunmadan bile ağzından lokmayı bırakıverirken, tarihçi olma yolunda yıllarca başarısızlığa uğramasına rağmen hiçbir zaman bu aşktan vazgeçmemişti. Bir zaman önce kütüphanenin rafları arasında dolanıp araştırmaları için kaynak toplarken de bu fikri aklına koyduğu ilk günün heyecanını duyuyordu kalbinde. Bu heyecana, tarihimizde çok önemli bir yeri bulunan fakat bugün adı çok az kişi tarafından bilinen Namdaroğlu Kâmil Paşa’nın bugüne dek haberdar olunmayan bir fermanını ortaya çıkardığını sanması sebep olmuştu.

Çizgi filmlerden fırlamış bir karaktere benzeyen Edip Bey 
bu keşfi uzunca bir süre her gördüğü kişiye, gözlerini kısıp birer çizgi haline getirdikten sonra savaş sahnelerini bile tüm ayrıntıları ile sanki atın üstündeymiş gibi heyecanlanarak anlattı. “Tarihi Yeniden Yazmak: Namdaroğlu Kamil Paşa” isimli makaleye de konu olan mesele şuydu:

1874'de İyonyalılar şimdiki Suriye sınırına yakın bölgeleri ele geçirmek için hızla çalışmaktaydı. Onlara yardım eden Büyük Hint İmparatorluğu ve Kuzey Çin Prensliği ile beraber önemli bir yol kat etmişlerdi. Devletimiz o sıralar Batı'da Güney Polonya ile savaş halinde olduğu için bu meseleye yeterince dikkat edemiyordu. Dönemin padişahı II. İsmail, çaresizce payitaht İstanbul’da, Sarıyer’deki sarayında oturuyor, ne yapacağına bir türlü karar veremiyordu.

Namdaroğlu ise olayların çıktığı sıralarda Batı Kıbrıs Germen Cumhuriyeti'nde tatil yapmaktaydı. Kendisine haber ulaşır ulaşmaz, silahını kuşandı ve ileri doğru atıldı. Sonra bunun anlamsız bir hareket olduğunu anlayıp önce kendine bir gemi buldu. Ne kadar da atılsa denizden geçemeyeceğine kanaat getirmişti.

Namdaroğlu İyonya, Kuzey Çin Prensliği ve Büyük Hint İmparatorluğu’na nispet olsun diye İyonya'nın en büyük rakibi Beyaz Rusya, Güneydoğu Çin Halk Kongosu ve Büyük Hint İmparatorluğunun korkulu rüyası Orta Pakistan Federasyon'u ile birleşti. Sonradan bu birliğe TRT Halk Korosu da eklendi. Bu kuvvetlere tarihte “Tümdengelentümevarır Kuvvetleri” adı verilir. Karşıdaki ekibe Teke Zortlatması ismi verildiyse de bazı tarihçiler tarafından bu isim çok ciddiyetsiz bulunmuş ve onun yerine Kırklarelili Kara Hüseyin ve Oğulları ismi kullanılmaya başlanmıştır. Birtakım başka tarihçiler bu ekibi İKÇPBHT olarak kısaltmışsa da sonradan pek kısa olmadığına karar verilmiştir. En acısı ise tüm bu isimlerden söz konusu devletlerin o günler itibari ile haberi olmamasıdır. Yoksa bazı devletlerin bu meseleyi sorun edip savaştan çekilebileceği belirtilmektedir. 

Savaş çok kanlı oldu. O yüzden bu bölümü sansürlüyoruz: ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||


Zaten asıl önemli olan Namdaroğlu'nun o dönemde yayımladığı bir ferman. Ferman şöyle:
Kanun-u ihanet-i vataniye usulünce bu elîm vak'ayı hiçbir haksızlığa izin vermeden ve dahi halkın ırz u namusuna bir halel gelmeden evvel bir âhir-i kâra iblağ etmek arzusunda olduğumuzu bilcümle a'zâ-i Tümdengelentümevarır Birliği’ne (bu kısım çok zor okunuyor) ve dahi hâdim-i vatanın a'yünü önünde tafsil itmekten azîm bir derecede neş'e ve şevk duyarım.  Kırklarelili Kara Hüseyin ve Oğulları (bu kısım zor okunuyor) nam ekibin cezasını izhâr ettiğimizde efkâr-ı ammenin vicdânlarının felâha kavuşacağını zannetmekteyimdir. Fîsebîlillah bu memzuc mesele hallolunacak ve âdemiyyet için feramuş etmenin mümkün olmadığı bir tecziye infâz edilecektir. Rabbü'l âlemin, bu yolda bize imdâd eyle el-gıyâs.

Sonradan fermanların karıştığı ve bunun başka bir olaya ait olduğu anlaşılmıştır. Zor okunan bölümler de meseleye uysun diye son anda üstü karalanarak değiştirilen yerlerdir. Asıl soru bu fermanın ait olduğu meselenin ne olduğudur? Tarihçi Nedim Erdem bu mesele üzerinde hâlen çalışmaktadır. Tarihçi Ekrem İlhan ise ortada bir ferman olup da bu fermanın ait olduğu meselenin ne olduğunun bilinmemesinin bir önem arz edip etmediğini araştırmaktadır. Başka bir araştırmacı ortada bir ferman olup da bu fermanın ait olduğu meselenin ne olduğunun bilinmemesinin bir önem arz edip etmediğinin bir araştırma konusu yapılıp yapılamayacağını sorgulayan bir makale hazırlığı içindedir. Uzmanlar, birkaç vakti boş araştırmacının daha ortaya çıkması durumunda bunun sonsuz bir zincire dönüşeceği konusunda endişeli. 

12 Nisan 2013 Cuma

"Geceden Geceye Araba Kaçıran Adam"dan...



Bilge Karasu'nun Göçmüş Kediler Bahçesi'ndeki öykülerinde harika deniz ve yüzme anlatımları vardır. Onlardan biri:

"Denize tutkundu kendini bileli. Kulaç atarken, kollarının suya saplanıp kaydığını, suyun yüzünde açar gibi olduğu yaranın tükenmez bir dirençle kapandığını gördükçe, gövdesinin, bacaklarının bu serin renkli peltenin içinde salınmasına baktıkça, dirimi bütün varlığıyla duyar, kavrardı."

Bilge Karasu, "Geceden Geceye Araba Kaçıran Adam"


15 Şubat 2013 Cuma

Kasaba Sıkıntısı




Nuri Bilge Ceylan, Mayıs Sıkıntısı filminde bir film çekmek için İstanbul'dan büyüdüğü kasabaya gelen, üstelik maddî imkânsızlıklar sebebi ile filmde aile bireylerini oynatan bir yönetmeni merkeze alarak yönetmenin babasının ve İstanbul'a gitmek isteyen bir gencin hayatına da dokunur. Bunlarla beraber küçük bir çocuğun hayatına da... Filmdeki en temel meselelerden biri olan "kasaba" ve filme ismini de veren mayıs sıkıntısını birleştirerek, bir Nuri Bilge Ceylan klasiği olarak, filmin örüldüğü çerçeveletip asılası "fotoğrafların" içinde "kasabanın sıktığı", tükettiği hayatların altını çizmek yerinde olacaktır.

Filmi izlerken aklıma gelen bir başka metin Oğuz Atay'ın Korkuyu Beklerken isimli kitabında yer alan "Tahta At" öyküsü oldu. Mayıs Sıkıntısı'nda kasabanın aynılığı, yani tekdüzeliği ve "tek parçalılığı" bazı sahnelerle çok iyi aktarılır. "Tahta At" öyküsü de farklı okumalara açıktır ve bürokrasi, öykünmecilik gibi meselelere açıkça parmak basmıştır ama kasabayı Mayıs Sıkıntısı ile aynı açıdan ele alır.

Kasabalar, adeta birbirinin kopyasıdır. Her kasabada ufak fakat modern olduğunu ve varlığını devletin bir parçası olarak sürdürdüğünü haykıran bir meydan vardır mutlaka. Bütün yolların çıktığı, kasabanın gururu bir meydan!

Kasabaya sıkışmakla ilgili bir diğer öykü de Cemal Şakar'ın "Pencere" isimli öyküsüdür ve kasabaların aynılığını şu satırlarla anlatır:

"Sağa döndüğünde önünde genişçe bir yol açıldı.'Kesinlikle bu yol kasabanın meydanına çıkıyordur.' Gülümsedi. 'O meydana buralarda da Hükümet Meydanı deniyordur.' Aklına, yerli bir yazara ait roman gelmişti: Yabancılar için kasabaların birbirine benzediğini söylüyordu. 'Hükümet Meydanında kesinlikle bir Belediye Parkı vardır, meydanın tam ortasında büyük bir heykel, kasabanın üç-dört katlı yüksek binaları da buradadır, bir-iki avukat, muhasebeci, bu genişçe yola da bulvar deniyordur.'"

Kasabalarda hakkında yemin edilmiş gibi uygulanan bu yerleşim planına sarı renkli okul ve hastane binalarını da ekleyebiliriz. Genellikle sarı-beyaz boyanan kaldırımları da elbette. Küçükken kibrit çöplerini dizip yol yaptığım zamanları hatırlatır bu kaldırımlar bana. "Kasaba" olmanın gereği olarak yapıldıklarından orada emanet dururlar ve çevre düzenlemesinin tek aracı olduklarından biraz fazla ihtimam gösterilerek abartılmışlardır sanki. Çocukluğumun bir kısmını geçirdiğim küçük bir kasabada seçimi kaybettiği yıl kalp krizinden ölen belediye başkanının tek icraat olarak sık sık kaldırımları boyattığını hatırlıyorum.

Oğuz Atay bu kasaba manzarasını "Tahta At" öyküsünde şöyle tanımlıyordu: "İnsanlar kasabalarını neden birbirine karıştırmıyorlar acaba? Çinliler için de aynı şey düşünülebilir." Nuri Bilge Ceylan da bu meydanlarda, bu sokaklarda gezdirir bizi. Kasabaların kutsal seremonilerinden biri olan toprak sahada bayram kutlamalarına bile gideriz filmde.

Daha da ilginci Mayıs Sıkıntısı filmi için Nuri Bilge Ceylan Çanakkale-Yenice civarlarını kullanırken Oğuz Atay'ın öyküsünde de aynı bölgeye işaret edilmesidir. Cemal Şakar'ın öyküsünde zeytinliklerden ve denizden söz edilmesi de bize yine bu bölgeden çok da uzaklaşılmadığını gösteriyor. Biyografik bir yardım alırsak Şakar'ın öyküsünün Balıkesir civarında geçtiği düşünülebilir.

Böyle bir kasaba atmosferini bir de William Faulkner'in "A Rose for Emily"/ "Emily için Bir Gül" isimli öyküsünden hatırlıyorum. Burada kasabanın Emily'e karşı nasıl da "tek bir kişiymiş" gibi hareket ettiğini görürüz. Kasaba, ötekileştirmekte de büyük hüner sahibidir zaten. "Tek parçalılığı" oluşturan en önemli etken de budur.

Ercan Kesal geçen hafta BirGün Pazar'da yayımlanan "Sinema ve Bellek" isimli yazısında günlüğüne kaydettiği şu satırları aktarıyordu: “Kasabalarda hayat bozkırda yapılan yolculuklara benzer. Her tepenin ardında 'yeni ve farklı bir şey' çıkacakmış duygusu, ama her zaman birbirine benzeyen, incelen, kıvrılan, kaybolan veya uzayan tekdüze yollar.” Sonra da bu satırların yine Nuri Bilge Ceylan'ın yönettiği Bir Zamanlar Anadolu'da filmi için yol haritası olduğunu söylüyordu.

Kasabanın sıkıntısı aslında kentte yaşamaya alışanlar içindir. Sürekli kasabada yaşayanlar, bunu kanıksayanlar; onun haline, uyuşukluğuna, amaçsızlığına alışmıştır. İki arada bir derede kalmak kasabanın olduğu gibi onların da kaderidir artık. Mayıs Sıkıntısı'ndaki Emin gibi ömürlerin vakfedildiği bir iş edinmeden vaktin geçmeyeceği bu kasabalarda boğulmak için şehirden gelmeye gerek yoktur bazıları için. Saffet gibi gençler de kasabaya sığmaz. Kendileri olamazlar kasabada. Aslında bu da kasabanın kaderidir. Kasaba da kendisi olmayı başaramaz, ne şehir olabilmiş ne de köy kalabilmiştir. Oğuz Atay,öykünmeciliği belki de bu yüzden kasabada geçen bir öyküde anlatmayı tercih etti.

Çocukluğumun geçtiği kasabaya gidince hâlâ hiçbir şeyin değişmediğini görürüm. Kasaba olmanın bir sırrı da budur çünkü. Yine Oğuz Atay'ın dediği gibi burada ölümler bile günlük yaşamın bütünlüğünü sağlamak içindir. Etrafındaki çimento fabrikaları sebebi ile evlerin çatılarının beyaz tozlarla örtüldüğü o kasabada, sanki tüm şehrin ve insanların üzerine de böyle bir örtü örtüldüğünü düşünürdüm. Ağır bir örtü değildir bu. Tıpkı ismi geçen diğer anlatılarda hissedilen, yaz aylarının son günlerinde insanı hafif ürperten esintilerin henüz yerlerini soğuk ve güçlü rüzgârlara bırakmadığı vakitlerde, uyurken üstümüze aldığımız ince bir yorgandır. İncedir ama yine de varlığının bir anlamı vardır, çıkası gelmez insanın o yorganın altından. Bazıları için sadece naftalin kokan, şehrin ve insanların üzerindeki o ince "örtü"ye alışanlar da bir türlü örtünün altından çıkamazlar; silkinip kurtulamazlar.




13 Şubat 2013 Çarşamba

Dünya Öykü Günü




Dünya öykü günü için bir romandan alıntı yaparak bir şeyler söylemek caiz olur mu bilmiyorum ama dünya öykü günü neden var, öykü neden var sorusuna en iyi cevaplardan biri bir romandan:

 "Çünkü hiçbir şey hayat kadar şaşırtıcı olamaz. Yazı hariç. Yazı hariç. Evet tabii, tek teselli yazı hariç."

Orhan Pamuk, Kara Kitap.






1 Şubat 2013 Cuma

“Çok Kısa Öykü” için Çokça Uzun Tartışmalar




“Çok kısa öykü” edebiyat dünyasını meşgul eden, sıkça yazılan, yazılmış örnekleri hakkında konuşulan bir tür haline geldi artık. Edebiyatın en yeni türlerinden biri olan “çok kısa öykü”, tüm edebiyat tür ve akımları gibi bir ihtiyaç, başka bir alanda meydana gelen gelişmeler neticesinde ortaya çıktı hiç şüphesiz. Araştırmacılar 60’larda bu türe ait metinler bulunduğunu söylese de “çok kısa öykü”nün 80’ler ve daha ziyade 90’larda müstakil bir tür haline geldiği fikri genel kabul görmektedir. Ne var ki bu türün isimlendirilmesi konusunda Türkçenin bir azizliği olduğu da muhakkak.

İngilizce “very short story” teriminden birebir çeviri ile Türkçeye “çok kısa öykü” diye aktarılan bu türün isimlendirilmesindeki sorun aslında bizim “öykü” terimimizden kaynaklanıyor. Bizim öykü dediğimiz edebî tür İngilizcede “short story” olarak isimlendiriliyor. “Story” kelimesi  “birbirine bağlı olaylar zinciri”, “öykü” anlamına gelse de edebî bir tür olarak öykü karşılığında “short story” demeleri yeni türü isimlendirmemiz konusunda bir karışıklık yaratıyor.

Sadece Türkçeyi temel alırsak; öyküden sonra ortaya çıkan ve “öykü” dediğimiz türdeki metinlerden bazı özellikleri ile farklılaşan, en önemli farkı ise “kısalığı” olan bu yeni türe “kısa öykü” denilmesi yolunda bir sakınca yokmuş gibi görünüyor. Ama maalesef “kısa öykü” aslında bizim “öykü” dediğimiz türün İngilizcedeki karşılığı olduğundan bu ayrıntıyı gözden kaçırarak yapılacak olan bir isimlendirme araştırmacılar, okurlar ve yazarlar için sadece karışıklığa sebep olacaktır.

“Çok kısa öykü”nün ne olduğu, ne kadar kısa olması gerektiği, başka ne tür özelliklere sahip olduğu gibi meseleler bu yazının konusunun dışında. Günümüzde türler arasında kesin çizgiler olmamasına rağmen anlaşabilmek için ortak isimlere ihtiyacımız olduğu gerçeği de herkesçe malum. Hal böyleyken ülkemizde bu türe “küçürek öykü, minimalist öykü, kısa kısa öykü, kıpkısa öykü” gibi birbirinden farklı isim önerileri bulunması bir uzlaşma olmadığını gösteriyor. Bu yazıda bir makalesinden faydalandığım Fahri Öz’ün bu türe has öyküleri derlediği kitabının ismi Çok Kısa Öyküler Antolojisi, Hayat Kısa Proust Uzun. Bu türün Türkçedeki ilk temsilcilerinden biri olarak bahsedilen Ferit Edgü de İşte deniz, Maria’daki öyküleri “minimal öyküler” olarak tanımlıyor. Türkçeye, Ferit Edgü’nün kazandırdığını söyleyebileceğimiz bu tabirin ve birebir çeviri olan “çok kısa öykü”nün şu anda en çok kullanılan iki isim olduğunu söyleyebiliriz.

Fahri Öz’ün makalesinde belirttiği gibi diğer dillerde de “Mini öykü, flaş öykü, çabuk öykü, ani öykü, minimal öykü, kartpostal öyküsü, kısa kısa öykü, mikro öykü” gibi isimlerle anılan bu türün en yaratıcı isimlendirmeleri Çincede: minik öykü, cep öyküsü, bir dakikalık öykü, avuç içi öykü, bir sigara içimlik öykü.

İngilizce ve Türkçedeki “shorty story”/“öykü” kavramlarının birbirlerinin yerine kullanılması sebebi ile ortaya çıkan karışıklığın bu “kavram bolluğu” ile çözülemeyeceği ortada.  Hiçbir tür için bu kadar çok isim kullanılmazken modern zamanlara ait bir türün, yine modern zamanların hastalığından nasibini alarak “kalabalıklaştırılması” belki de bu türün ve genel olarak türlerin, zaman ve şartlarla nasıl sıkı bir ilişkiye sahip olduğunu gösterir nitelikte. “Kısacık” öykülerin çok kısa olması planlanan bu yazıda bile uzunca anlatılması ise yine türün özelliklerden biri olan ironinin cilvesi.




Kaynakça:
Öz, Fahri. “Yeni Bir Tür Olarak Çok Kısa Öykü.”
Tosun, Necip. “Aforizmanın Hikâyesi: Kısa Kısa Öykü.”

27 Aralık 2012 Perşembe

hikâye ayna değil, fotoğraftır.




insanların çoğu zaman kendilerini onlara tekrar anlatan hikâyeler dinlemeleri, okumaları, izlemeleri ilginçtir. insan kendine yolda rastlayamıyor çünkü. ancak böyle oturup konuşabiliyor kendiyle. ama bu aynaya bakmak gibi bir şey değil. aynaya bakan insan dışarıdan görmez kendini. o yüzden fotoğraflarımızı beğenmeyiz de aynadaki görüntümüzü beğeniriz. fotoğraf yorumlar çünkü, fotoğraf bir başkasının gözü demektir, göz sadece mercek olsa bile. o yüzden hikâye ayna değil, fotoğraftır. o yüzden kendi fotoğraflarına bakar insanlar.

işte bu sebeple marifet "topluma ayna tutmak" değil, toplumun fotoğrafını çekmektir.

9 Aralık 2012 Pazar

Mihriban İnan Karatepe Öyküsünde Üç Ana İzlek

Mihriban İnan Karatepe Öyküsünde Üç Ana İzlek:
Dindarların Sorunları, Aile-Evlilik Kurumu ve Çocukların Dünyası

İlk öykü kitabı Kadife Durağı[1] 2001 yılında yayımlanan Mihriban İnan Karatepe’nin ikinci öykü kitabı Hacıyatmaz[2] 2008 yılında Türkiye Yazarlar Birliği tarafından en iyi öykü kitabı ödülüne layık görülmüş. Yazarın son kitabı ise Aramızda[3] ismiyle 2012 yılında yayımlandı. Bu üç kitaba bakıldığında belli noktaları aynı kalmakla beraber yazarın üslubunda, tahkiye için seçtiği olaylarda ve bu olayların kurgusunda bazı değişimler olduğu görülmektedir. Tüm bu değişimlerin arasında üç kitabın bazen ayırıcı, bazen ortak özelliği olarak üç ana izlek çarpıyor göze: Mihriban İnan Karatepe öyküsünü “dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları”; “aile-evlilik kurumu”; son olarak da yine aile ilgili olarak “çocuklar” olmak üzere üç ana konu başlığında incelemek mümkündür.

Elbette üç kitapta da başka konulara temas eden farklı öyküler de mevcut. Ama Karatepe’nin öykülerinde karakteristik olarak bu üç konunun ele alındığını söylemek daha doğru olacaktır. Bunların bir tesadüften ziyade bilinçli olarak -ki her zaman böyle olmak zorunda değildir, yazıya en iyi biçimde hükmeden yazarlar bile kurmacalarda bilinçaltında yatanları satır aralarına yansıtmaktan geri duramayabilirler.- yahut da bilinçaltındaki duyarlılıkların bir dışavurumu şeklinde öykülerde yer aldığını görüyoruz.

Yazarın söyleşilerinde de öykülerinin bu üç ana konu etrafında şekillenmesi ile ilgili destekleyici fikirler mevcuttur. Mihriban İnan Karatepe bir söyleşide[4] “Bir öykücü olarak kendini nasıl tanımlarsın?” sorusuna şöyle cevap veriyor:

Kendimi öykücü olarak tanımlarım. (…) Hayatta pek çok rolümüz var kuşkusuz. Ancak bölünmüş kişiliklerimiz yok, olmamalı, diye düşünüyorum. (…) Rabbimiz bize ‘müslüman’ ismini verdikten sonra ikinci bir isim edinmek ikinci bir din edinmek gibi olacağı için bu isimle ölmeyi arzu ederim. Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat, bir öğretmen, bir öykücü…
Yazarın bu sözlerine bakarak kendisini tanımlamak için seçtiği kelimelerin, öykülerinin karakteristik olarak üç ana konuya sahip olduğuna dair tezimi desteklediğini söyleyebiliriz. Her şeyden önce kendisini tanımlayan sıfat olarak “Müslüman” kelimesini seçen yazar bundan sonra saydığı sıfatlarda da kendisini “Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat”  olarak tanımlamıştır.  “Dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları; aile-evlilik kurumu; son olarak da yine aile ilgili olarak çocuklar” şeklinde belirlediğim üç ana konu başlığını burada açıkça görüyoruz.

Dindarların Sorunları

Dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları kategorisinde seçtiğim öykülerden “İş ve İş”, “Sırada, “Aramızda”, “Ayna”, “Loş”, “Köpek Uçmak İstemiş”, “Bandırma Vapuru”, “Beyaz Güvercin” öykülerini anmanın yeterli olacağı kanaatindeyim.[5] Yazar bu öykülerde dindarların devlet karşısındaki durumundan, kendi içlerindeki çelişkilerine, kişisel değişim hikâyeleri üzerinden toplumsal dönüşümlerine kadar geniş bir çerçevede bakıyor olaylara. Bu öykülerden bazılarının, mesela Aykut Ertuğrul’un da belirttiği üzere[6] “tek bir olayın üç ayrı gözden incelendiği bir tür üçleme” olan “Aramızda”, “Ayna” ve Loş”  gibi öykülerin ayrıca aile-evlilik kurumu başlığında da incelenebileceğini belirtmekte fayda var.

“İş ve İş” (H, 9)  genç bir edebiyat öğretmeninin “dindar bir özel okulda” çalışmak üzere mülakata girmesini ve işe alınmasını konu edinen bir öykü. Ama öykünün her yerine sinmiş bir eleştiri var “İş ve İş”te. İlk olarak edebiyat öğretmeninin mülakatta sorulan soruları beğenmemesi ile doğrudan yapılan bir eleştiri göze çarpıyor. Öğretmen “Edebiyatın tanımı nedir?” sorusunu “lise öğrencisine sorulacak soru”(H, 10) diye eleştirmekte ve karşısındaki jüriyi de “beş para etmez adamlar” olarak tanımlamaktadır. Öykünün son paragrafındaki cümlelerin ise bu kez açıktan olmayan bir eleştiri içerdiğini söyleyebiliriz. Yazar burada genç öğretmenin sömürüldüğüne dair bir imada bulunmaktadır. Öykünün tamamını göz önünde bulundurduğumuzda ironik olduğuna kanaat getirebileceğimiz şu cümlelerle son buluyor metin:

         Yeni eğitim-öğretim döneminiz hayırlı olsun, dedi, müdür. Evet, dedi bir an silkinerek daldığı düşüncelerden, hepimize hayırlı olsun. Bunun gerçekten bir hayr işi olduğunu anlaması uzun sürmeyecekti. Aldığı paranın çok üstünde bir hizmetle fisebilillah uğraştı durdu. (H, 11)
“Sırada” (H, 93) isimli öyküde de dindar bir kadının yıllar sonra kurs hocasını görmesi ya da sadece gördüğünü zannetmesi üzerine geçmişi üzüntüyle hatırlaması, değişen onca şeyin üzerine düşünmesi ve kendi içinde yaptığı vicdan muhasebesi anlatılmaktadır. Bu kadın üzerinden dindar kadının, daha da geniş olarak dindar kitlelerin değişiminin/dönüşümünün sorgulandığını söylemek mümkün. Bir zamanlar kurs hocasına özenip kendine çarşaf diken (H, 95) kadının “[s]onra üniversite sevdasına çarşafı çıkar[ıp] pardösü giy[diği]” anlatılmakta (H, 96) ancak bir yandan da bu değişimden memnun olmadığı dile getirilmektedir.

Aradan yıllar geçip ziyaretlerine gittiğinde evin içinde bile uzun etekli, başı örtülü dolaşan ablalarının hala aynı konuları konuşuyor olduğunu hayretle görüyorsun. Senin bunca değişmene rağmen onlar aynı kalabilmişler. (…) Senin terk ettiğin kaleleri birilerinin hâlâ tutuyor oluşundan ne kadar şaşırsan da hoşnutsun. (H, 97)
Yukarıdaki cümlelerden de açıkça anlaşılacağı gibi hâlâ dindar olan ve yıllar önce yaşadıklarından tamamen uzaklaşamamış bulunan kadın dinî yönden “aktif bir mücadele” içinde değildir. Kadın namaz bittikten sonra da camide yarım saat oturmuş (H, 98) geçmişle bugünü arasında uzun ve derin bir hesaplaşmaya girmiştir. Elbette yazar burada tekil olarak bir kadının öyküsünü anlatmamaktadır. Bu öyküde edebiyatın da bizatihi işlevi olarak bu kadının dönüşümü üzerinden toplumsal bir bakışa ulaşıldığını, böylelilikle genel bir sorgulamaya girişildiğini söylemek uygun olacaktır.

“Bandırma Vapuru” (A, 25) öyküsünde bir imam-hatip öğrencisinin bayram vesilesi ile yaşadıkları merkez alınarak dindar yetiştirilen “orta bir öğrencisi” bir kız üzerinden resmî ideoloji karşısında benzer durumdaki insanların yaşadığı sıkıntılar ve kafa karışıklıkları anlatılmaktadır. “Civar evlerden kızların başı açık İstiklal Marşı okudukları” (A, 26) görülsün diye tören sırasında başlarını açtıkları, bayramda da başı açık dolaşmak gerektiğinden büyükler yerine orta birlerin bayrama gönderildiği gibi tespitlerin öykü içinde küçük dokunuşlarla verildiği metinde bir arkadaşının başkaraktere söyledikleri öğrencilerin çelişkiler, kafa karışıklıkları yaşadıklarını göstermektedir. “Kız Zehra, demişti Atatürk Ortaokulu’ndan nakille imam-hatibe gelen bir arkadaşı, biz neden teneffüslerde bahçeye inmiyoruz? Oğlanlar gezip duruyor…” Bunu takip eden diyalogda Zehra arkadaşına “oğlanların arasına pek karışmadıklarını” söyler ancak arkadaşının “Sen bugün Ertuğrul’la konuşup duruyordun…”  demesi üzerine bir şey söyleyemez (A, 25-26) Zehra’nın gençliğin verdiği duygularla, yapılması gerektiğini düşündüğü şeyler arasında bocaladığı böylece okura sezdirilir. Zehra, bayramda Bandırma Vapuru’nu çizdiği bir resim sebebi ile ödül de almıştır ancak verilen hediyeden memnun değildir. Bütün bayram boyunca da içine sıkıştırıldığı çoraptan çıkarak eteğinin altından görülen paçalı donu sebebi ile rahatsız olan Zehra hediye olarak “altına paçalı don giymesini gerektirmeyecek” bir çorap aldığını düşünürken hayal kırıklığına uğrar. Son cümleler yine tüm meseleyi özetler niteliktedir:

“Görünürse görünsün be, dedi içinden, burnunu çekerek… Resmi yaptık, kafayı açtık, bayrama da gittik ama uzun kırmızı çorap çıksaydı ne güzel olurdu şu paketten, bordo bir kravat çıkacağına…”  (A, 28)

Aile-Evlilik Kurumu

Mihriban İnan Karatepe’nin Hacıyatmaz kitabından “Uç Uç”, “Koyunbaba Köprüsü”, “Ben Yanında Yokken”, “Dilsiz”;  Aramızda’da yayımlanan “İçeriden Ağlama Sesi Geliyor” ve Kadife Durağı’ndaki “Aç Kapıyı Bezirgan Başı” gibi öyküleri de ailenin, evlilik kurumunun altını kalın çizgilerle çizen öyküler olarak çıkıyor karşımıza.

“Uç Uç” (H, 27) adlı öykünün anlatıcısı dişi bir uğurböceği. Modernist anlatılarla birlikte başlayan, postmodernist anlatılarda da devam eden, cansız yahut insan dışında başka varlıkların anlatıcı olduğu metinlerin güzel bir örneği “Uç Uç”. Türkçe edebiyatta öykü sahasında bu tür öykülerin en ünlü örneklerinden biri olan Haldun Taner’in “Sancho’nun Sabah Yürüyüşü” adlı öyküsünde olaylar bir köpeğin gözünden anlatılır ve köpeklerle sahipleri arasında bir paralellik kurulur. Bu öyküde de uğurböceği kendisine dair bir öykü anlatmakla kalmıyor; böceğin anlattıkları, insan hayatının uğurböceklerinin hayatına uyarlanmış şekli. Öyküde “bir uğurböceği çiftinin” ayrılık hikâyesini okurken, anlatıcı konumundaki dişi uğurböceğinin bulunduğu dalların altında oturan bir çiftin diyaloglarını da görüyor, böylece bir evlilik teklifi ile uğurböceklerinin ayrılık hikâyesini paralel olarak okuyoruz. Uğurböceğinin “Uçtun gittin. Başka dallara konar, akşama kadar güneşin altında yanar, biraz aklın başına gelir sonra yuvaya dönersin sanıyordum.” (H, 27), “tazecik, yemyeşil bir yaprağın üzerine bıraktığım larvalarıma dönüp baktım üzüntüyle…” (H, 28) gibi cümlelerinden de anlaşılacağı üzere öyküde asıl anlatılmak istenen şey uğurböceklerinin ayrılışından çok, insanlara ait bir yuvanın dağılışıdır. Zaten öykünün ilk paragrafındaki “Bildiğim şu; beni sevmiyorsun. ‘Eskisi kadar…’ dedin sözün başında ama vurgu cümlenin sonunaydı. Ben de seni, diye haykırdım. Düpedüz yalandı. ” cümleleri de ilk okunduğunda bir insanın ağzından çıkıyormuş izlenimi uyandırıyor. Yazarın bu konuyla ilgili diğer öyküleri gibi aile ve evlilik kurumuna dikkat çekilmiş olunuyor böylece.

“Dilsiz” (H,  65) öyküsünde ise aile ve bilhassa anne kavramı bu kez yokluğu üzerinden anlatılmaktadır. Öykünün odağında yetiştirme yurdunda büyümüş bir çocuk var. Bu açıdan öykü “çocuk” temalı öyküler kategorisinde de değerlendirilebilir. Ancak öyküde asıl vurgulanan şey çocuktan ziyade, çocuğun bir aileden yoksun oluşu. Bu bakımdan öyküyü aile kurumu ile ilgili öyküler kategorisinde değerlendirmek daha yerinde olacaktır. “Dilsiz”de çocuğun yetiştirme yurdundaki anıları, daha sonra okula başlayınca yaşadıkları, duygusal bir atmosferde sunuluyor okura. Çocuğun kimsesizliği, yalnızlığı vurgulanıyor. Karatepe’nin pek çok öyküsünde olduğu gibi öykünün en vurucu noktası son paragraftaki sahneyle geliyor. Okuma yazmayı öğrenen çocuğun bunu birilerine göstererek aferin almak, bu mutluluğunu başkaları ile paylaşarak gururlanmak isteği şöyle anlatılıyor:

“Çöpü dökmeye çıkan annelerinden birinin kapıdan geçmekte zorlandığını gördü, Türkçe kitabı dizlerinin üstündeydi, biraz da o duysun diye, oturduğu ağacın altından kalktı ve tabelayı heceledi.
Mee Eee Bee
Yee-tiiş-tir-me Yuurd-u” (H, 69)

Çocukların Dünyası

Mihriban İnan Karatepe’nin öykülerinde yoğunlaşılan bir başka konu ise çocuklardır. Birçok öyküde çocuk karakterler tarafından anlatılıyor olaylar. Ancak bu başlık altında inceleyeceğim öyküler anlatıcısı ya da başkarakteri çocuk olan öyküler değil. En azından bu kategoriyi oluştururken kullandığım kıstaslar bunlar değildi. Zira bunları kıstas olarak aldığımızda yukarıda değindiğim bazı öyküler de bu sınıfa rahatlıkla girebilir. (Bknz. “Bandırma Vapuru”, “Ben Yanında Yokken”, “Dilsiz”.) Bu başlık altında topladığım öyküleri daha çok çocukların gözünden anlatılan ya da başkarakteri çocuk olan ama konusu itibari ile de başka göndermeler içermeyip genel olarak çocukların dünyasına odaklanan öyküler olarak tanımlayabilirim. Bu öykülerde yazar genellikle büyük olaylar yerine çocukların dünyasını, onların saflığını, düşüncelerini, yaşadıklarını anlatıyor basitçe. Daha genel toplumsal göndermeleri olsa bile öyküde anlatılanlar çocukların masumiyeti, hiç de etkileri olmayan şeyler karşısındaki durumları etrafında toplanıyor. Ancak her şeye rağmen aile-evlilik kurumu başlığındaki öyküler ile bu başlıkta yer alan öykülerin birbirinden kesin çizgilerle ayrılamayacağını da belirtmek gerekir. Kadife Durağı’ndan “Armut Ağacı”, “Haktan”, “Çocuk”, “Marie”, “Palaz”; Aramızda kitabından “En İyi Arkadaşım” ve Hacıyatmaz’dan “Tam Tepede” bu öykülere örnek olarak verilebilir.

“Armut Ağacı” (K.D, 29) adlı öykü küçük bir kızın ağzından anlatılan, çağrışımlarla peşi sıra gelen düşüncelerden oluşuyor. Düşüncelerin merkezinde ise anlatıcının Naime isimli arkadaşı ve Naime’nin ailesi var. Naime ve ailesini kendi ailesi ile kıyaslıyor kız. Öyküde doğrudan dillendirilmese de Naime ve anlatıcının aileleri arasında sınıfsal bir fark olduğunu, anlatıcının Naime’den kıskançlıkla bahsettiğini söyleyebiliriz. Örneğin evlerinin arkasındaki bahçede bir armut ağacı olduğundan bahseder anlatıcı. (K.D, 30) Bu armut ağacı Naime’nin dedesine aittir ve “bir armutu bile parayla verir.” Oysa o, Naime’ye “minik elleri[yle] yaptığı sonra güneşte kuruttuğu sofra[sı], tabağı, çatalı[yla] ona gene çamurdan yemekler ikram et[mektedir]” Çocuk saflığı ile dolu dünyasında bu iyiliklerinin karşılıksız kaldığından yakınır. “Benim kardeşim küçük ve biz onlara benzemiyoruz” (K.D, 31) cümlesinde de anlatıcının bir karşılaştırma yapıp bundan da “yenilgi” ile çıktığı kanısına varılabilir. Öykünün sonuna doğru Naime ile bir daha oynamak istemediğini söylemesi, saçlarını tutup çekmek istemesi, “hatta [Naime’nin] annesinin balkonda yetiştirdiği çiçekleri ne kadar güzel bulduğu[n]u söylemeyecek” olması (K.D, 32) Naime ile anılarını düşünmesinden sonra “çocuk aklı”ndan geçen cezalar olarak görülüyor. Bir çocuğun düşüncelerini, kıskançlıklarını, üzüntülerini yine kendi ağzından, bir çocuk saflığı ile anlatıyor öykü.

“Haktan” (K.D, 33) isimli öykünün anlatıcısı anne karnında bulunan beş buçuk aylık bir bebek. Bebek, annesinin onu ilk fark edişinden itibaren anne-babasının duygularından, konuşmalarından öğrendiklerini anlatıyor. Kadife Durağı’nda ardı ardına gelen bu öyküler belli ki tematik bir bütünlük ile bilinçli olarak dizilmiş. Bu öykünün hemen ardından sırayla gelen diğer öykülere de kısaca değinmek gerekirse; “Çocuk” öyküsünde kuşu ölen bir çocuğun, onu gömmesinden sonra “mezarını” tekrar kazdığında kuşu bulamamasından kaynaklanan üzüntüsü; “Palaz”da sokakta bulduğu bir köpeği eve getiren bir çocuğun öyküsü anlatılıyor. Bu kategorideki diğer öyküler de yine çocuklarla ilgili çeşitli olaylar hakkında. Yazar, çocukların dünyasını, etkisinde kaldıkları önemli olayları, düşüncelerini, genellikle onların ağzından gerçekçi bir şekilde aktarıyor. Ancak bu konuda “En İyi Arkadaşım” (A, 45) öyküsünde bir örneği bulunduğu üzere bazen gerçekçilikten koptuğu da oluyor. Bir çocuktan beklenmeyecek türden cümleler yer alıyor mesela öyküde. 47. sayfada “Onların eviyle bizim ev, birbirine yaslanmış, yıkılmamak için birbirinden güç almış gibi duruyor.” ifadesini görüyoruz. Bu çocuğun önceki sayfalarda “Ölülerimizin de kulaklarına, gözlerine burun deliklerine karıncalar dolmaz mı?” diyecek bir saflığa sahipken sonra böyle “sanatlı” cümleler kurması gerçekçi görünmüyor. Ama bu hatanın dışında çocuk anlatıcı meselesinin Karatepe öykülerinde başarılı bir şekilde halledilmiş olduğunu söyleyebiliriz.

Sonuç

Mihriban İnan Karatepe’nin öykülerinde yoğunlaştığı bu üç ana konuya baktığımızda yazarın duruşunu, inancını, derdini öykülerine yansıttığını görüyoruz. Yazarın durduğu bir yer var ve öyküsünde de bunu saklamak, ideolojisinin, inancının izini silmeye çalışmak şöyle dursun bunu özellikle ön plana çıkarıyor. Yine bir röportajında “Hakim sanat anlayışı[nın]  dini kimliğin sanat eserinde ifşa edilmesini fazla “siyasi”, “propagandacı” bulu[p], ayıpl[aması]” ile ilgili soruya şöyle cevap veriyor Karatepe: “İnandığı gibi yaşamayanın, yaşadığı gibi inanmaya başlaması gibi kimliği eserinde görünmeyenin kimliği de zamanla ‘göründüğünden ibaret’ bir hâl alacaktır. Müslüman yazar, hayatın bütün seslerini eserine taşırken ezan sesine sağır kesilemez. Çünkü namaz vakti girince yazmaya ara veriyordur…”[7] Duruşunu eserlerine yansıtmakla ilgili görüşünü net bir biçimde ifade eden yazarın hem bu cümlelerinin hem de yazının başında kendisini nasıl tanımladığı ile ilgili olarak alıntıladığım “Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat” sıfatlarının, öykülerine yansıdığını söyleyebiliriz. Özetle belirtmek gerekirse; Mihriban İnan Karatepe’nin öyküleri, yazarın kendini tanımlamasına, duruşuna, inancına paralel olarak gelişmektedir.


 Tasfiye Dergisi, Kasım-Aralık 2012




[1] Mihriban İnan Karatepe, Kadife Durağı (İstanbul: Yedi İklim Yayınları, 2001) Not: Yazının devamında bu kitap için K.D kısaltması kullanılacaktır. 
[2] Mihriban İnan Karatepe, Hacıyatmaz (Ankara: Hece Yayınları, 2008) Not: Yazının devamında bu kitap için H. kısaltması kullanılacaktır.
[3] Mihriban İnan Karatepe, Aramızda (Ankara: Hece Yayınları, 2012) Not: Yazının devamında bu kitap için A. kısaltması kullanılacaktır.
[4] Selvigül Kandoğmuş Şahin, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/selvigulkahdagmuss/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-2/2011/06/
[5] Üç ana konu başlığının her biri için örnek verdiğim öykülerin tamamı yerine burada ismi geçen öykülerden önermeyi yansıtacağını düşündüğüm birkaç öykünün açıklanmasının yeterli ve uygun olacağı kanaatindeyim.
[6]  Aykut Ertuğrul, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/aykutertugrul/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-4/2012/06/
[7] Aykut Ertuğrul, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/aykutertugrul/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-4/2012/06/

19 Kasım 2012 Pazartesi

“Saroyan gibi yazmak” ve “ilkokul Türkçe kitaplarında okutmak”



Bitlis’ten Amerika’ya göçmüş Ermeni bir ailenin ferdi olan William Saroyan’ın Türkçeye Aram Derler Adıma  şeklinde çevrilmiş My Name is Aram isimli öykü kitabı için “Saroyan’ın çocukluk anılarından oluşan bir kitap” diyebiliriz. Çevirmenin deyimi ile bu kitap “[yazarın] çocukluk anılarının ekseninde otobiyografik yazılar toplamı[dır]” Aram Derler Adıma, yazıldığı döneme ait öyküler ile bugünün öykü metinleri arasında bir kıyaslama yapma imkânı verdi bana. Dönemine göre değerlendirdiğimizde “eh işte” denilebilecek öykülerden oluşan kitabın bugünün okuruna çok da cazip gelmeyeceği kanaatindeyim.

22 Ekim 2012 Pazartesi

Astra ve Bay Cezmi C.: Dışarıdan Bakan Gözler


İzzet Yasar'ın daha önce Oğlak yayınlarından çıkan 'tün Eserleri'nde gördüğüm, yeni basılan Camdan Mezbahalar isimli toplu öykülerinde de yer alan "Astra" isimli öykü ile Ömer Faruk Dönmez'in Bir Kitap Bir Balta'da yer alan "Bay Cezmi C." isimli öyküsünde benzer mesajların benzer bir kurgu ile verildiğini söyleyebiliriz. Alışkanlıklarımız, kanıksamalarımız sebebi ile sıradanlaşan şeylerin tuhaflığını anlatmak için güzel yollar seçmiştir bu iki yazar da.

"Bay Cezmi C."de Bir sabah uyandığında kim olduğunu ve dünyaya dair bazı tecrübî şeyleri hatırlamayan Cezmi C. isimli bir karakterin başından geçenler anlatılır. Bu hatırlamama sebebi ile her gün yaptığımız ve bu yüzden de saçma ve yanlış olduğunu pek çok kişinin çoğu zaman fark etmediği şeyleri eleştirir Cezmi C. Öyküden yapacağım şu alıntı meselenin anlaşılmasına yardımcı olacaktır:

29 Ağustos 2012 Çarşamba

Mavi Kuş’un Sırtında Huzursuz Bacak’la Anadolu Yakası’nda Dolaşmak



Mustafa Kutlu’nun son kitabı Anadolu Yakası, Anadolu’dan İstanbul’a okumaya gelmiş yoksul fakat azimli bir çocuğun yıllar sonra özel bir televizyon kanalına sahip olmasını konu ediniyor. Başka göndermeler içermekle beraber kitaba adını veren “Anadolu Yakası” bu televizyon kanalının ismi. Kitap, nehir söyleşi biçiminde yazılmış bir uzun hikâye. Ya da belki “kurmaca bir nehir söyleşi” demeliyiz bu kitap için. Zira kapağında da “Nehir Söyleşi” şeklinde tanımlanan kitabın neredeyse tamamı diyaloglardan oluşuyor. Bu bakımdan Anadolu Yakası bir öyküden çok, biçim itibari ile bir tiyatro metnini yahut kitabın kapağında da yazdığı üzere bir söyleşiyi getiriyor akla. Kitapta diyalog harici tasvirler, anlatımlar nadiren görülüyor.

Biçimi itibari ile ilginç olarak nitelenebilecek bu kitabın, Kutlu’nun üslubu için iyi bir imkân sunduğunu söyleyebiliriz. Mustafa Kutlu okurlarının yakından bileceği üzere Kutlu, konuşma diline yakın bir dille, çok süslü ve sanatlı cümleler kurmadan anlatır hikâyelerini. “Konuşma diline yakın” ifadesi, bu kitapta tam manası ile karşılık buluyor hatta biraz eksik bile kalıyor. Kitabın hemen hemen tamamı diyaloglardan oluştuğu için kitabı okurken iki kişinin karşılıklı sohbetini dinliyormuş hissine kapılmak mümkün. Kitabın dili ile ilgili bu husus kelimelerin yazımına da yansımış: Yabancı dilden Türkçeye geçen “kral, film, tren” gibi kelimeler halkın telaffuz ettiği gibi “kıral, filim, tiren” şeklinde kullanılmış kitap boyunca.

Anadolu Yakası fikir ekseninde yazılmış bir kitap. Kitapta hikâyenin akışı içinde birçok sorun tartışılıyor ve kitabın başkarakteri olan, “Anadolu Yakası” isimli kanalın sahibi Muzo Gönül aracılığı ile bu sorunlara çözümler sunuluyor. Ele alınan sorunlara ve çözümlere baktığımızda hikâyede “yazarsal anlatıcı” ve  “yazarsal karakter”in yardımı ile Mustafa Kutlu’nun fikirlerinin okura aktarıldığını görüyoruz.

Bu noktada bir parantez açıp “yazarsal anlatıcı” ve “yazarsal karakter” kavramlarını tanımlamakta fayda var. Yazarsal anlatıcı, hikâye ya da romandaki olayları, duyguları muhataba/okura aktaran ve bazı özellikleri, meseleler karşısındaki davranışları, düşünceleri sebebi ile yazarla özdeşleştirilebilecek “ses”e ya da karaktere verilen isimdir. “Ses” diyorum çünkü bir hikâye ya da romanda anlatılanları okura aktaran, her zaman olayların içinde bulunan somut bir karakter olmayabilir. “Yazarsal karakter”e gelecek olursak şunu söylemem gerekir ki esasen literatürde böyle bir kavramın bulunup bulunmadığından emin değilim, bulunuyorsa bile çok yaygın olmasa gerek. Bu kavramla kastettiğim şey hikâyeyi, romanı anlatan kişi olmamakla beraber söyledikleri ile “yazarın sözcüsü” konumunda değerlendirilebilecek karakterlerdir.

Anadolu Yakası’nın başlıca iki karakteri gazeteci Erol ve kanalın sahibi Muzo Gönül. Kitap, Erol’un anlatımı ile başlıyor. Muzo Gönül’le kanalda çıkan “taciz iddiaları” sebebi ile görüşmeye giden Erol, bu konudan bir haber çıkmayınca adamın hayatının bir başarı hikâyesi olabileceğini düşünerek nehir söyleşi yapmaya karar veriyor. Bu kısımları ve sonrasında röportaja ara verildiğine dair bilgileri hep Erol’un ağzından öğreniyoruz. Muzo Gönül’ün konuşmaları genellikle tırnak içine alınmadan doğrudan konuşma çizgisi ile gösterilse de böyle olmadığı zamanlarda olayları ve konuşmaları aktaran kişi yani hikâyenin “anlatıcı”sı Erol.  Ancak anlatıcının Erol olmasına rağmen Muzo Gönül’ün konuşmaları kitapta daha uzun bir yer tutuyor. Erol sadece soruları sorduğundan Muzo Gönül kitapta anlatılan asıl olayları aktaran kişi durumunda. Yine de hikâyenin anlatıcısı Erol olduğu için bir önceki paragrafta bahsi geçen “yazarsal karakter” kavramını kullanmak durumunda kalıyorum. Bu karakter de şüphesiz Muzo Gönül. Yazar, Muzo Gönül aracılığı ile okura sesleniyor Anadolu Yakası’nda. Tabi yorum yaptığı kısımlarda Erol’un da genel itibari ile Muzo Gönül’le aynı düşüncelere sahip olduğunu anlıyoruz.

Muzo Gönül aracılığı ile sinema, televizyon, müzik, sanat-zanaat ve kadın-erkek ilişkileri, aile kavramı, tarım, ekonomi, siyaset gibi pek çok konuya değinilen kitap Kutlu’nun birçok metninin ortak özelliği olarak gösterebileceğimiz “duygusallık” temasından uzak. Açıkça verdiği mesajlar sebebi ile duygusal bir hikâyeden ziyade didaktik bir kitap olan Anadolu Yakası bu özelliği ile Mustafa Kutlu’nun ilk baskısı 2008 yılında yapılan Huzursuz Bacak isimli kitabını hatırlatacaktır okurlara. Yazarın fikirlerini okura iletmekte kullandığı araçlar bakımından da bu iki kitap arasında sıkı bir ilişki vardır. Örneğin Huzursuz Bacak’ın başkarakteri ve anlatıcısı olan Ömer Faruk, kitabın bir yerinde konferans vermekte ve burada yazarın okura iletmek istediği fikirleri dile getirmektedir. Yine aynı kitapta başkarakter, bir edebiyat dergisinde “Mustafa Kutlu imzalı bir hikâyeye” rastlar. Bu hikâyenin işlevi de okura bazı mesajlar iletmektir. Aynı şekilde Anadolu Yakası’nda da Kutlu’nun Mavi Kuş isimli kitabından bir alıntı yapılıyor. (AY, 130) Muzo Gönül, Erol’a “şimdi sana taşra ile ilgili iki yazarın birkaç cümlesini okutacağım” diyerek önce taşrayı yeren “Dar ufuklar, kahredici bir yeknesaklık, boğucu bir taassup, iletişim evreninin kısalığı, cemaatlere sıkışmış kısır bir kamu âlemi, yabancı olan her şeyi tuhaf bir bitkiymiş gibi algılayan yabani bir hâl, vasatlığın hizaya sokucu egemenliği.” paragrafını okutuyor. (AY, 127) Ardından da Mavi Kuş’tan “O yıllarda taşra böyledir. Küçük ve sıcak. Yoksul ve samimi. İçedönük ve derin.” diye başlayan paragrafı... Burada alıntıların kime ait olduğu belirtilmiyor. “Taşraya iki farklı bakışı” göstermek için yapılan bu alıntıların ilki de Tanıl Bora’nın Taşraya Bakmak kitabından. Ayrıca kitapta bir başka köşe yazısından daha alıntı yapılıyor. (AY, 183) Erol’un Muzo Gönül’e televizyon hakkındaki fikirlerini sorması üzerine bir yazı uzatıyor Muzo. Burada da yazının kime ait olduğu belirtilmiyor. Yazarın okurlarına doğrudan doğruya bir fikir iletmek için kullandığı bu yazı da Gökhan Özcan’ın “Hayat yiyen kısa metrajlı canavar!” başlıklı köşe yazısı.

Anadolu Yakası’nın Mavi Kuş’la olan tek bağlantısı bu alıntı değil. Bir televizyon kanalı sahibi olan Muzo Gönül, bu işlere sinema ile adım attığı için kitapta sinema ile ilgili de pek çok düşünce öne sürülüyor, bazı tespitler yapılıyor. Yeşilçam’dan bazı film ve yönetmen isimleri geçiyor kitapta. (AY, 90; 139 vd.) Anadolu Yakası, Uzun Hikâye’nin filme uyarlandığı şu günlerde Kutlu’nun ve hikâyelerinin sinema ile ilişkisini bir kez daha ortaya koyuyor.

Yazarın karakterle olan bir başka bağını da futbol olarak gösterebiliriz. Muzo Gönül, işi ile ilgili meseleleri açıklarken ya da başka konulardan bahsederken sık sık futboldan örnekler kullanıyor. Mesela taşrada yabancının el üstünde tutulduğunu anlatırken “Futbol dünyası bile böyle, yabancı bir futbolcu vasat bile olsa ilgi görür.” (AY, 128) diyerek meseleyi açıklıyor Muzo Gönül. Kitabın sonlarına doğru da çocuk şarkıcı yetiştirmekle alt yapıdan futbolcu yetiştirmek arasında bir ilişki kuruyor Muzo. (AY, 201) Kitabın daha birçok noktasında futbolla ilgili göndermeler mevcut. Spor yazarlığı da yapan Kutlu’nun futbolla ilgisi düşünülünce yazarla karakter arasındaki bağ bu açıdan da görülebilir.

Kutlu’nun fikir dünyasını bilenler onun sanat ve zanaat arasında bir ayrım yapmadığını, kültürel olarak bu ikisini ayırmayan bir düşünceye sahip olduğumuzu iddia ettiğini anımsayacaklardır. Bu kitapta aynı şeyleri bu kez Erol’un düşündüğünü görüyoruz. Anlatıcının da başkarakter gibi yazara yakın bir mesafede konumlandırıldığının en net kanıtlarından biri bu düşünceler. Erol, sanatçıların anlaşılmak istemesinden yola çıkarak düşünmeye başlıyor ve sanatçıların neden kendilerini diğer insanlardan ayırdığını sorguluyor. “Mezar taşı yontan da sanatçı. O da bir çocuk mezarı için yonttuğu taşı, taşa yazdığı sanatlı yazıyı kuşaktan kuşağa taşımıyor mu?
  Bu da doğru. Ama o zenaat erbabı. Abartmayalım, zenaatla sanatı fazla ayırmayalım.” (AY, 159) diyerek meseleyi kısaca sonuca bağlıyor.

Muzo Gönül’ün kurak bir yer olsa da köye, büyüdüğü topraklara duyduğu özlem, toprağa bağlılığı, eskiye olan ilgisi Kutlu’nun birçok hikâyesinde öne çıkan bir durum olarak bu kitapta da mevcut. Kutlu’nun köşe yazılarında da bu meseleleri çokça işlediğini biliyoruz. Muzo Gönül’ün bu düşüncelerinde diğer hikâyelerdeki karakterlerden farkı okumuş, bilgili ve bilinçli biri olarak bunları söylemesi. Diğer hikâyelerde bu tür şeylerin özlemini çeken yahut bunların güzelliklerinden bahseden karakterler meseleye duygusal olarak yaklaşmaktadır genellikle. Burada Kutlu, Muzo Gönül aracılığı ile yine fikirlerini okura açıkça sunmakta, bir olay ya da diyalogla dolaylı bir mesaj vermek yerine doğrudan doğruya bu meselelerden bahsetmektedir.

Kitabı okuyanlar belki Muzo Gönül’ü iyi bir karakter olarak görmeyebilirler bazı noktalar sebebi ile. Mesela bacanağının kanaldaki kızlara sarkıntılık etmesini “Onunkisi sade dilinde…” diyerek büyük bir sorun olarak görmez Muzo Gönül. (AY, 8) Bu, ahlâkî bir sorun gibi algılanabilir ve bunun yazar ile karakter arasındaki bağı zayıflattığı iddia edilebilir. Oysa satır aralarını dikkatli okuduğumuzda Muzo’nun her şeye rağmen iyi bir karakter olduğunu görürüz. Çocuklarına çok düşkün, iyi kalpli, yardımsever, ahlâkî olarak da sağlam biridir Muzo. Örneğin Yuva Hanım, Muzo Gönül’e bir program formatı sunar. Muzo bu formatı ahlâkî bulmayarak çok sert bir tepki verir. (AY, 96) Ya da küçük bir olay daha örnek verilebilir: Muzo, kedileri sevmemesine rağmen kanalda gezen bir kediye acıyarak onun kanalda kalmasına izin verir ve kedi adeta kanalın maskotu olur. (AY, 36) Bu da Muzo’nun iyi kalpli, merhametli biri olduğunu gösteren küçük bir örnek olarak görülebilir. Yine yıllarca İstanbul’da karısından ayrı kalıp onu aldatmamış, terk etmemiş, bu tür teklifleri geri çevirmiş olması da ahlâkî bir mesaj olarak anlatılmaktadır. Kitapta Muzo Gönül’ün iyi ahlâklılığına, yardımseverliğine dair daha pek çok örnek mevcut. Muzo, bazı ufak dejenerasyonlara maruz kalsa da iyi bir örnek olarak sunulmaktadır.

Anadolu Yakası, karakterlerin doğrudan ve dolaylı sözleri, hareketleri, tutumları aracılığı ile okura sinema, televizyon, gündelik ilişkiler, hayata dair genel ve büyük düşünceler hakkında mesajlar vermektedir. Bu, genellikle fikirleri bakımından yazarla özdeşleştirilebilecek olan başkarakterin düşünceleri ile yapılmaktadır. Başkarakter Muzo Gönül, bazı açılardan yozlaşmış da olsa her şeye rağmen direnmekte olan bir karakter olarak çizilmiştir. Kitabın ve kanalın ismi olan “Anadolu Yakası” bu açılardan da okunabilir. “Anadolu” her şeye rağmen kendini muhafaza etmektedir. Yazarın siyasî/düşünsel duruşu da bu göndermeyi mümkün kılar.



İtibar, 11, Ağustos 2012