Oğuz Atay etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Oğuz Atay etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

2 Temmuz 2013 Salı

"Geleceğini kaybetmek, yaşanan zamanı da boşlaştırıyor"

 “Geleceğini kaybetmek, yaşanan zamanı da boşlaştırıyor" demişti Oğuz Atay günlüğüne düştüğü cümlelerden birinde. Böyle demişti, çünkü çok da uzak olmayan bir zamanda öleceğini biliyordu. Öleceğini bilerek yaşamak, yaşanan zamanı anlamsızlaştırıyordu yani. Hepimiz öleceğimizi bilmiyor muyuz peki? Mesele bunun ne kadar uzak bir zamanda gerçekleşeceği mi? Cevap evet gibi duruyor fakat yakın bir zamanda öleceğimizi bilmemek yakın bir zamanda ölmeyeceğimiz anlamına gelmiyor.

Bilge Karasu "Usta Beni Öldürsen E!" öyküsünde bunu hatırlatıyordu bize. Öleceğini bilerek yaşamanın aslında imkânsız olduğunu. O yüzden yaşamanın yolunun ölümü unutmaktan geçtiğini. Bunu yapabilen usta cambaz yaşıyor, ölümü aklından çıkaramayan çırak ise kaçınılmaz sona ulaşıyordu. Çünkü "Usta, bir yerde, yaşamanın yolunu da bulmakta ustalaşmış değil midir ki?"

Meltem Gürle bir köşe yazısında bu öyküye dair şöyle demişti: "Karasu’nun buradaki varlığımızı anlatmak için bulduğu imgeye hayranlık duymamak elde değil. Hayat dediğimiz şey, zaten böyle bir ip cambazlığı değil midir? Biz de ipten ipe, halkadan halkaya kendimizi atıp dururuz. Bilincin ağırlığı sırtımızda. Herkes bir gün düşer tabii. Ama bazıları gökyüzüne asılmış o salıncağın üzerinde daha uzun kalır. Düşmemeye çalışmanın o korkunç 'şimdi'sinde salınarak."

Yani evet, sürekli öleceğimizi düşünerek yaşamak, günlük hayatımızı düzenleyen, bir açıdan da kayıp geleceğe varmak yolunda vakit geçirmemizi sağlayan işler hakkında "neden okuyorum, neden yazıyorum, neden öğreniyorum, neden izliyorum, neden çalışıyorum?" gibi sorular sormaya, bizi anlamsızlığa itmeye yarar yalnızca. Ya da bu işleri büyük bir ideal uğruna, gelecek nesiller için, insanlık adına yapmak bu duygudan kurtulmamızı sağlayabilir mi? Sanmam. Çünkü ölümlü olan sadece biz değiliz. Bizden sonrakiler de bizim kadar yaşayacaklar.

Geleceğini kaybeden adamın anı yaşaması çok kolay değil, kendini kandırması gerekiyor. Kendimizi kandırmamız gerekiyor. Sanırım insanoğlu da farkında olsun, olmasın bunu yapıyor zaten.

27 Nisan 2013 Cumartesi

İsa'nın Türkiye Mümessili





Bazen yanına gülen surat koymak istediğim Oğuz Atay cümleleri vardır. Onlardan biri:

"Kitab-ı Mukaddes'in Türkçesi çok kötü. İngilizcesi'nden karşılaştırarak okuyorum. Biri oturmuş çok kötü bir dille çevirmiş; bir kelimesi bile değiştirilemez ya: ondan sonra bir daha düzeltilmemiş. Çeviren, sanki İsa'nın Türkiye mümessili." Tutunamayanlar, 653


15 Şubat 2013 Cuma

Kasaba Sıkıntısı




Nuri Bilge Ceylan, Mayıs Sıkıntısı filminde bir film çekmek için İstanbul'dan büyüdüğü kasabaya gelen, üstelik maddî imkânsızlıklar sebebi ile filmde aile bireylerini oynatan bir yönetmeni merkeze alarak yönetmenin babasının ve İstanbul'a gitmek isteyen bir gencin hayatına da dokunur. Bunlarla beraber küçük bir çocuğun hayatına da... Filmdeki en temel meselelerden biri olan "kasaba" ve filme ismini de veren mayıs sıkıntısını birleştirerek, bir Nuri Bilge Ceylan klasiği olarak, filmin örüldüğü çerçeveletip asılası "fotoğrafların" içinde "kasabanın sıktığı", tükettiği hayatların altını çizmek yerinde olacaktır.

Filmi izlerken aklıma gelen bir başka metin Oğuz Atay'ın Korkuyu Beklerken isimli kitabında yer alan "Tahta At" öyküsü oldu. Mayıs Sıkıntısı'nda kasabanın aynılığı, yani tekdüzeliği ve "tek parçalılığı" bazı sahnelerle çok iyi aktarılır. "Tahta At" öyküsü de farklı okumalara açıktır ve bürokrasi, öykünmecilik gibi meselelere açıkça parmak basmıştır ama kasabayı Mayıs Sıkıntısı ile aynı açıdan ele alır.

Kasabalar, adeta birbirinin kopyasıdır. Her kasabada ufak fakat modern olduğunu ve varlığını devletin bir parçası olarak sürdürdüğünü haykıran bir meydan vardır mutlaka. Bütün yolların çıktığı, kasabanın gururu bir meydan!

Kasabaya sıkışmakla ilgili bir diğer öykü de Cemal Şakar'ın "Pencere" isimli öyküsüdür ve kasabaların aynılığını şu satırlarla anlatır:

"Sağa döndüğünde önünde genişçe bir yol açıldı.'Kesinlikle bu yol kasabanın meydanına çıkıyordur.' Gülümsedi. 'O meydana buralarda da Hükümet Meydanı deniyordur.' Aklına, yerli bir yazara ait roman gelmişti: Yabancılar için kasabaların birbirine benzediğini söylüyordu. 'Hükümet Meydanında kesinlikle bir Belediye Parkı vardır, meydanın tam ortasında büyük bir heykel, kasabanın üç-dört katlı yüksek binaları da buradadır, bir-iki avukat, muhasebeci, bu genişçe yola da bulvar deniyordur.'"

Kasabalarda hakkında yemin edilmiş gibi uygulanan bu yerleşim planına sarı renkli okul ve hastane binalarını da ekleyebiliriz. Genellikle sarı-beyaz boyanan kaldırımları da elbette. Küçükken kibrit çöplerini dizip yol yaptığım zamanları hatırlatır bu kaldırımlar bana. "Kasaba" olmanın gereği olarak yapıldıklarından orada emanet dururlar ve çevre düzenlemesinin tek aracı olduklarından biraz fazla ihtimam gösterilerek abartılmışlardır sanki. Çocukluğumun bir kısmını geçirdiğim küçük bir kasabada seçimi kaybettiği yıl kalp krizinden ölen belediye başkanının tek icraat olarak sık sık kaldırımları boyattığını hatırlıyorum.

Oğuz Atay bu kasaba manzarasını "Tahta At" öyküsünde şöyle tanımlıyordu: "İnsanlar kasabalarını neden birbirine karıştırmıyorlar acaba? Çinliler için de aynı şey düşünülebilir." Nuri Bilge Ceylan da bu meydanlarda, bu sokaklarda gezdirir bizi. Kasabaların kutsal seremonilerinden biri olan toprak sahada bayram kutlamalarına bile gideriz filmde.

Daha da ilginci Mayıs Sıkıntısı filmi için Nuri Bilge Ceylan Çanakkale-Yenice civarlarını kullanırken Oğuz Atay'ın öyküsünde de aynı bölgeye işaret edilmesidir. Cemal Şakar'ın öyküsünde zeytinliklerden ve denizden söz edilmesi de bize yine bu bölgeden çok da uzaklaşılmadığını gösteriyor. Biyografik bir yardım alırsak Şakar'ın öyküsünün Balıkesir civarında geçtiği düşünülebilir.

Böyle bir kasaba atmosferini bir de William Faulkner'in "A Rose for Emily"/ "Emily için Bir Gül" isimli öyküsünden hatırlıyorum. Burada kasabanın Emily'e karşı nasıl da "tek bir kişiymiş" gibi hareket ettiğini görürüz. Kasaba, ötekileştirmekte de büyük hüner sahibidir zaten. "Tek parçalılığı" oluşturan en önemli etken de budur.

Ercan Kesal geçen hafta BirGün Pazar'da yayımlanan "Sinema ve Bellek" isimli yazısında günlüğüne kaydettiği şu satırları aktarıyordu: “Kasabalarda hayat bozkırda yapılan yolculuklara benzer. Her tepenin ardında 'yeni ve farklı bir şey' çıkacakmış duygusu, ama her zaman birbirine benzeyen, incelen, kıvrılan, kaybolan veya uzayan tekdüze yollar.” Sonra da bu satırların yine Nuri Bilge Ceylan'ın yönettiği Bir Zamanlar Anadolu'da filmi için yol haritası olduğunu söylüyordu.

Kasabanın sıkıntısı aslında kentte yaşamaya alışanlar içindir. Sürekli kasabada yaşayanlar, bunu kanıksayanlar; onun haline, uyuşukluğuna, amaçsızlığına alışmıştır. İki arada bir derede kalmak kasabanın olduğu gibi onların da kaderidir artık. Mayıs Sıkıntısı'ndaki Emin gibi ömürlerin vakfedildiği bir iş edinmeden vaktin geçmeyeceği bu kasabalarda boğulmak için şehirden gelmeye gerek yoktur bazıları için. Saffet gibi gençler de kasabaya sığmaz. Kendileri olamazlar kasabada. Aslında bu da kasabanın kaderidir. Kasaba da kendisi olmayı başaramaz, ne şehir olabilmiş ne de köy kalabilmiştir. Oğuz Atay,öykünmeciliği belki de bu yüzden kasabada geçen bir öyküde anlatmayı tercih etti.

Çocukluğumun geçtiği kasabaya gidince hâlâ hiçbir şeyin değişmediğini görürüm. Kasaba olmanın bir sırrı da budur çünkü. Yine Oğuz Atay'ın dediği gibi burada ölümler bile günlük yaşamın bütünlüğünü sağlamak içindir. Etrafındaki çimento fabrikaları sebebi ile evlerin çatılarının beyaz tozlarla örtüldüğü o kasabada, sanki tüm şehrin ve insanların üzerine de böyle bir örtü örtüldüğünü düşünürdüm. Ağır bir örtü değildir bu. Tıpkı ismi geçen diğer anlatılarda hissedilen, yaz aylarının son günlerinde insanı hafif ürperten esintilerin henüz yerlerini soğuk ve güçlü rüzgârlara bırakmadığı vakitlerde, uyurken üstümüze aldığımız ince bir yorgandır. İncedir ama yine de varlığının bir anlamı vardır, çıkası gelmez insanın o yorganın altından. Bazıları için sadece naftalin kokan, şehrin ve insanların üzerindeki o ince "örtü"ye alışanlar da bir türlü örtünün altından çıkamazlar; silkinip kurtulamazlar.




16 Haziran 2012 Cumartesi

Tutunamayanlar'dan





Okulda ilk öğrendiğim gerçeklerden biri de babamın -sonra peder oldu- beni yanlışlıkla mektep yerine okula gönderdiği oldu. Önümüze alfabe adında anlaşılmaz bir kitap koydular. Babam, ona da elifba dedi. Okulla babamı uzlaştırmaya imkân yoktu.

Bu garip kitapta, bizim kılığımıza pek benzemeyen bir biçimde giydirilmiş çocuklar, boyuna birbirlerine top atıyorlardı. Hangi mahallede oturduklarını bilemediğim bu çocuklar, kumbaralarında -bizim evde böyle bir kutu yoktu- para biriktiriyorlar; babaları da -Ahmet Ağabey kadar genç ve bıyıksız adamlardı bunlar- onlara, çatana denen kayıklar alıyordu. Bir de vatan denen bir şey vardı ki, çok iyi korunması gerekiyordu. Bizler, her sabah hep bir ağızdan onu özümüzden çok sevdiğimizi, ant denilen bir şey içerek haykırıyorduk. Bir de bazı çatık kaşlı adam resimleri vardı ki, babam onlara, gazetedeki amcalara yaptığım gibi, sakal bıyık takmamı şiddetle yasak etmişti. Kocaman bir dünyanın içinde -oysa sınıfta duran ‘mücessem küre’ çok küçük kalıyordu asıl dünyanın yanında- şaşkınlıkla ne düşüneceğimi bilemiyordum ve öğretmen gelince arkadaşlarla birlikte ayağa fırlayıp kıvanç duyduğumu söylüyordum bağırarak. Bununla birlikte, bir kaç gün içinde, bu işlerin pek anlaşılamayacağını, yalnız bir kısmının ezberlenip kara bir tahtanın yanında tekrar edileceğini, böylece, öğretmen denilen teyzevari yaratıkla başımın belaya girmekten kurtulacağını sezmiştim. Sonunda, sınıfın kabadayılarıyla itişmek için gereken iç huzuruna kavuştum. Zayıflardan kendime iki dalkavuk seçtim ve sınıfı, mahalleye çevirdim kısa zamanda. Hemen 1-A birinci takımını kurduk ve 1-C ile bir maç yaptık. İçine sığmakta güçlük çektiğim okul sıralarında büyüklerimi saymak - küçüklerimi sevmek sözünü ters söylediğim için öğretmenin çektiği kulağımın acısını akşamki maçı düşünerek hafifletmeye çalışırdım. Büyüyünce öğretmenliği nasıl yasak edeceğimin hayaliyle yaşarken bir yandan da durmadan tekrarlardım: öğretmenimi, yurdumu sevmek, budunumu -bu budunum kelimesi bana kasapta çengele asılı etleri hatırlatırdı- korumak, saymak, üstün tutmak, doğruyum, yasam, onlardan, herkesten intikam almaktır, olmaktır, çalışkanım, armağan olsun.

Oğuz Atay, Tutunamayanlar, sf 74-75