Kara Kitap etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Kara Kitap etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

19 Şubat 2016 Cuma

Kırmızı Saçlı Kadın: Teori Bilen Yazardan Cinayete Teşebbüs ya da Çüş Murat Çüş



Orhan Pamuk’un Kırmızı Saçlı Kadın romanını okurken, Rita Felski’nin Edebiyat Ne İşe Yarar? kitabını da okuyordum. Felski’nin “teori, edebiyatı öldürür mü” gibi bir soruyla yola çıktığı bu kitap, Kırmızı Saçlı Kadın’da bulduğum sorunun ne olduğunu anlatmama yardımcı oldu. Murat Bardakçı’nın "Çüş Orhan Çüş" başlıklı yazısı ile başlayan anlamsız tartışmaya da değineceğim ki iki gündür “Ne diyor bu ya” diye Bardakçı’yı gömmek üzere sohbet açanlarla, kitabı okuma zahmetine bile katlanmadan Bardakçı’nın ipi ile kuyuya inip Orhan Pamuk’u anlamsızca eleştirmenin dayanılmaz hafifliğine kendini kaptıranlara anlattıklarım daha derli toplu bir hal alsın.

Daha önce de söylediğim gibi aslında bu romanı benim için çekici ve ilginç bir tesadüf yapan şey dört yıldır, efsaneler, masallar, hikâyeler ve kehanetler hakkında -"ölümsüzlüğün sırrını" açıkladığım bir yazıda ipuçlarını verdiğim- bir roman yazmaya çalışmam. Bu yüzden biraz da korkarak okuduğum roman neyse ki tam olarak benim yazmaya çalıştığım şey olmadığı için hâlâ şansım var!

Felski, okurun, beğendiği hatta “büyülendiği” romanlar karşısında soğukkanlı olamayacağını, bu yüzden de gerçek bir eleştiri yapamayacağını söylüyor. Eleştiri için metinle kurduğunuz samimiyeti bir kenara bırakıp, objektif olma gereğinden doğan temel ve haklı bir tespit. Bu kitap benim için Felski’nin “büyülenme” diye tarif ettiği etkiye sahip değil. Pamuk’un Kara Kitap’ı benim için o kategoride yer alan kitaplardandır. Kara Kitap’a ileride yeniden dönüp bu kitapla arasındaki temel farka değineceğim.

Felski, eleştiri metinlerinin ve teorilerinin birincil edebiyat metinlerini öldürüp öldürmediğini tartışıyor; öldürmediği kanısına sahip. Ben buradan bir başka pencere aralayıp şunu tartışmak istiyorum: Yazarın teori bilmesi edebiyatı öldürür mü? Teori bilen yazar, Kırmızı Saçlı Kadın’ın boğazına sarılmış. Kırmızı Saçlı Kadın’ın hırıltılarını duyuyoruz. Duyuyoruz derken, tüm okurlar duymuyordur tabii. Duyanlar, Felski’nin de dediği gibi “profesyonel okur”lardır.

Bazı romanlar, bazı eleştiri kuramları ile okunmaya daha uygundur. Burada bir sorun yok. Fakat Pamuk, romanı baştan aşağı hangi teori ile okunmasını istiyorsa onun üzerinden kurmuş. Bir edebiyat araştırmacısı olarak şöyle bir metne eğilip bakayım desen, Pamuk’un röportajlarında söylediklerinden fazlasını bulmak mümkün görünmüyor. “Metnin dikişleri”ne büyüteç tutamıyorsunuz, kalın iplerden oluşan dikişler sayfaların ortasında okuru selamlıyor. Teori bilen yazar, metni sıkı bir kalıba sokuyor. Metin ne kadar “açık bir metin” olursa olsun, bu (yoruma) açıklık da kalıba dâhil edilmiş bir sistem içinde görünüyor. Eleştiriden beklediğimiz analitik yapı, romanı çepeçevre kuşatıyor. Ben Pamuk’un “saf” ve “düşünceli” romancı ayrımından biraz da bunu anlıyorum zaten.

Bu yazıyı, “romanı beğenmedim” demek için yazmadım, bilakis bu yazının böyle bir anlamı, benim de böyle bir hissim yok. Fakat teori bilen yazarın bizi “hapsettiği” bu roman, bunu destekleyen bir başka özelliği ile daha profesyonel okura alan açmıyor: Pamuk, Kara Kitap’ın aksine bu romanda çokça anlatmayı, açıklamayı seçmiş. Röportajlarından da anlıyoruz ki bunu daha geniş kitlelere ulaşmak için yapıyor. Rüstem ve Oidipus arasındaki ilişkiyi ve Cem’in bunlarla ilgisini roman bize kendisi anlatıyor. Oysa Kara Kitap’ta örneğin bu kitabın aslında Galip’in okumak istediği türden, katilini yazarının bile bilmediği bir polisiye olduğunu bize kimse söylemez. Okurun keşfetme hazzı desteklenir. Kara Kitap’ta her şeyi anlatmamaktan kaynaklanan o gizemli hava, okura bir alan açarak onu da kitabın aktif bir parçası yapar. Bu kitapta okurun efsanelerde anlatılanlar ile ve karakterlerin yaşadıkları arasında kurması gereken tüm bağlantılar karakterler tarafından teker teker açıklanıyor. Bu, Kara Kitap’ta Galip’in Hüsn ü Aşk ile kendi hikâyesi arasındaki bağlantıları anlatması gibi bir şey.

İddia makamını terk edip, savunma makamına geçiyor, hiç bilmeyenlere “roman” dediğimiz şeyin ne olduğunu anlatıyorum: Murat Bardakçı, geçenlerde köşesinde romanda yer alan şu satırları paylaştı:

“...Bir dönem skandal ve cinayet haberlerini öne çıkaran gazeteleri Oidipus ve Rüstem benzeri hikâyelere çok rastladığım için okudum. İstanbul’da iki çeşit hikâye okur tarafından çok seviliyor, ucuz gazetelerde çok yayımlanıyordu. Birincisi; oğlu askerde, hapiste, uzaktayken babanın, genç ve güzel geliniyle yatması, olayı fark eden oğulun babayı öldürmesiydi. Çok işlenen ve sayısız çeşitlemeleri olan ikinci cins cinayet ise, cinsel açlık içindeki oğulun, bir cinnet anında zorla anasıyla yatmasıydı. Bu oğulların bazıları kendilerini durdurmaya ya da cezalandırmaya çalışan babalarını öldürüyordu. Toplum tarafından en çok nefretle karşılanan oğullar bunlardı: Ama toplum onlardan babalarını öldürdükleri için değil, zorla analarıyla yattıkları için nefret ediyor, adlarını bile anmak istemiyordu. Baba katili bu oğulların bazıları bir pisliği temizleyerek nam yapmak isteyen hapishane ağaları, kabadayılar veya kiralık katil adayları tarafından öldürülüyordu. Bu cinayetlere devlet, hapishane yönetimi, gazeteciler, hatta toplum karşı çıkmıyordu...”

Sonra dedi ki: “Bu rezaletlerin haberleri gazetelerde hiçbir şekilde yer almaz.” Almış işte. Romandaki gazetelerde yer almış. Bardakçı, romandaki gazeteleri nereden görmüş? Yoksa Bardakçı, gerçek hayattaki gazetelerden mi bahsediyor? Yok canım, neden böyle bir şey yapsın, o kadar da cahil değil ya.

Aslında Kırmızı Saçlı Kadın, romanın ne olduğunu bilmeyen Bardakçı’ya romanın ne olduğunu öğretiyor kendi kurgusu ile: Baştan beri Cem’in yazdığını sandığımız şeylerin aslında Enver tarafından yazıldığını görüyoruz. Demek ki, diye düşünmeliydi Bardakçı, roman dediğimiz şey, böyle bir şeydir: Bir başkası, bir başkasıymış gibi bir şeyler yazabilir. Demek Orhan Pamuk’un yazdığını sandığımız bu şeyleri aslında Orhan Pamuk da yazmamış tıpkı Cem’in ve Enver’in yazmadığı gibi.

Acaba alıntılanan satırları görüp ülkemizi “ahlaksız” diye bilecek olanlar, İstanbul’da Sührap diye bir inşaat şirketi olmadığını anlamayıp, Sührap’tan daire almaya da kalkışır mı? Trene binip Öngören’e gitmeye çalışır mı? Enver’i görmek için Silivri’ye gider mi? Bakırköy’de Gülcihan’ın evine gidip bu ilginç olayla ilgili röportaj yapmak isteyen oldu mu? Murat Bardakçı, neden televizyonlarda Cem ve karısının oynadığı söylenen o “komik” reklamın aslında var olmadığını söyleyip itiraz etmiyor da sadece bu satırlara itiraz ediyor? Romanda her şey gerçek de sadece bu satırlar mı “yalan”?

Romanların kapaklarına illa Kurtlar Vadisi’nin başında yazdığı gibi “Bu romandaki her şey hayal ürünüdür. Gerçek kişi ve kurumlarla ilgisi yoktur” mu yazsınlar yani?

Şimdi başa dönelim: Sanırım Orhan Pamuk, Murat Bardakçı gibiler romanı eski hikâyelerden çalmış demesin, anlatılanları yanlış anlamasın diye durmadan referans verip açıklamak istemiş. Her şeyi açıklamış da romanda gerçekliğin ne anlama geldiğini Enver’in, Cem’in ağzından kitap yazması üzerinden anlatınca işler yine karışmış işte.


19 Temmuz 2013 Cuma

Kara Kitap'tan





"Sessizlerin, anlatmayı bilmeyenlerin, kendini dinletemeyenlerin, önemli gözükmeyenlerin, dilsizlerin, o iyi cevabı hep olaydan sonra evde düşünenlerin, insanların hikâyelerini merak etmediği o kişilerin yüzleri diğerlerinden daha anlamlı, daha dolu değil mi? Sanki anlatamadıkları hikâyelerin harfleriyle kaynaşıyor bu yüzler, sanki sessizliğin, ezikliğin, hatta yenilginin işaretleri var onlarda." Orhan Pamuk, Kara Kitap



Yeraltı filminden.

27 Ocak 2013 Pazar

Yazının Mahremiyeti



Tutunamayanlar'da Selim "Aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemiyorum." der. Selim'e hak veriyorum. Pek çok zaman ben de aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemem. Üstelik yalnız olmadığımı da biliyorum. Çünkü yazının, şair ve yazarların, ellerinde bir dizginle kontrol edebilecekleri bir şey olmadığını, yazarken içimizde gizlediğimiz şeyleri istesek de istemesek de ortaya döktüğümüzü, yazıya dizginlerle oturanların bile en mahrem fikirlerinin fark etmeden satır aralarına sızdığını söyleyenlerle defalarca karşılaştım.

Beynin kıvrımlı bir görüntüye sahip olması bana her zaman ilginç gelmiştir: Sanki sakladığımız bunca şey o labirent görünümlü kıvrımların arasındadır. Yazmak da kıvrımların arasında sıkı sıkıya hapsettiğimiz, bizi hüzünlendiren, canımızı acıtan, birilerinin duymasından tıpkı çocukken suçüstü yakalandığımız yaramazlıklarda hissettiğimiz bir utançla korkutan tüm hatıraları, düşünceleri potansiyel olarak milyarlarca insanlarla paylaşmaktır. Orhan Pamuk bir röportajında kendisine romanlarında yazması için hatıralarını anlatanlardan bahseder. Tabi sonunda insanların zayıf yanlarını gösteren, kötü, acıklı kısımları yazmamasını da söylerlermiş. Oysa Orhan Pamuk'a göre asıl yazılacak olanlar, yazılması gerekenler de bunlardır. Edebiyat, insanların zayıf yanlarını, kötü, acıklı durumları, insanın kendisi ve çevresi ile kurduğu ilişkilerde kendisine bile itiraf edemediği şeyleri ortaya serer. Zaten bu yüzden okur insanlar. Yazar, hayatındaki şeyleri yorumlayabilen kişidir. Herkes benzer şeyleri yaşar ama yine Orhan Pamuk'un deyişi ile yazar genel düşüncelerle günlük hayat arasında bir ilgi kurar. İnsanlar yaşadıklarını  bir roman, bir öykü, bir şiirle anlamlandırır. Bir şeyi sadece yaşamış olmak anlamlı ve değerli değildir. Onu değerli kılan üzerine düşünmemiz, olup bitenler hakkındaki konuşmalarımızdır. Çünkü bunlar, yaşadıklarımızı bir yere koyar, o yerde daha güzel durur her şey, anlamı, etrafındaki kalabalıktan kurtulduğu için daha belirgin bir hale gelir böylece.

Ercan Kesal'in köşe yazılarını düşünelim. Anlattıkları herkesin yaşadığı şeyler belki de. Ama Kesal, köşe yazılarında farklı zamanlarda, birbirinden ilgisiz yerlerde meydana gelen olayları yeni bir yerde toplayıp birbiri ile ilişkilendirdiği için yaşananlar daha anlamlı hale geliyor birden. Hatta bazen yepyeni bir anlama kavuşuyor.

Kara Kitap'ta Celal diye bir karakteri anlatır Orhan Pamuk. Celal, köşe yazarıdır. Ailesi ise Celal'in yazdıklarından rahatsızdır. Çünkü Celal, ailenin bütün kirli çamaşırlarını ortaya döker yazılarında. Neyse ki bunları gerçek ismi ile yapmadığı için ailesi biraz olsun rahattır. Kendi hayatlarını gazeteden okuduklarında çoğu zaman beğenmezler de. Gerçeklerin hiç de anlatıldığı gibi olmadığını düşünürler. Zaten Pamuk da romanlarında kendisinden bahsedilmesini isteyenlerin, kendilerini okuduklarında çoğu zaman memnun olmadığını anlatır. İnsanlar zaaflarının ortaya serilmesinden hoşlanmaz çünkü.

Kürk Mantolu Madonna'da Raif, bir zamanlar yazılar, şiirler yazmaya kalkıştığından bahseder. Hemen ardından gelen cümle ise şudur: "İçimdekileri herhangi şekilde olursa olsun dışarıya vurmak korkusu, bu manasız ve lüzumsuz ürkeklik yazı yazmama mâniydi." Bu yüzden yazıyı bırakır, resim yapmaya devam eder. Ona göre resim dışarıyı bir kağıda aksettirmekten, bir aracılıktan ibarettir. Ancak resmin de böyle olmadığını anlar bir süre sonra. Resim de yazıdan farklı değildir bu konuda, onun da "bir iç ifadesi olduğunu" öğrenir. "Evde veya atölyede karaladığım şeyler arasından ancak en manasızlarını gösterebiliyor, bana dair herhangi bir şey ifade eden, içinde benden herhangi bir şey bulunan resimleri büyük bir titizlikle saklıyor ve ortaya çıkarmaktan utanıyordum. Bunlar tesadüfen birinin eline geçse, çıplak ve mahrem bir halde yakalanmış bir kadın gibi şaşırıyor, kıpkırmızı oluyor ve kaçıyordum."

Yazmak, insanın içini açmasıdır. Tıpkı Sabahattin Ali'nin dediği gibi çıplak kalmaktan hiçbir farkı yoktur. Her anlatının içinde mutlaka otobiyografik izler vardır. Anlatıcının, yazarın kendisi olup olmaması ile ilgili değil bu. Erkek bir yazar, hikâyesini kadın bir anlatıcının ağzından da anlatabilir ama o kadın da gördüğü, tanıdığı bir kadındır yine.

Çoğu zaman bizi etkileyen şeyleri yazarız, geçmişten bir anı, içimizde büyüttüğümüz bir korku, özlediğimiz şeyler, nefret ettiklerimiz ya da şimdiye, geleceğe dair bir umut, bir fikir. Birine korkularımızı, hatta tüm sevinçlerimizi bile anlatamazken herkesin okuyabileceği bir metinde bunlardan bahsetmek Raif'in ve Selim'in düşündüğü gibi düşünmemekle mümkün oluyor galiba. Utançlarımızı kamuya aşikar etmek, tüm suçlarımızı, günahlarımızı, kendimizden bile sakladıklarımızı, en zayıf yanlarımızı okurla paylaşmak, bir yazarın her şeyden evvel cesur olması gerektiğini gösteriyor bize. Bu nasıl olsa bir roman, işte sonuçta hepsi "hikâye", diyebilme rahatlığı ile yazıyor olma ihtimalimiz de yok değil. Ama en iyi  metinler pek çok zaman hatıralardan neşet eder. Okur metindeki kişiselliği bir şekilde seziyor bence, belki de yoğunluğundan. Bir şeyi yoğunlaştırmak, yavaşlatmak için lazım olan en önemli şey ise "yaşamak"tır.

Okura beynimizin, kalbimizin kıvrımlarında sakladıklarımızı açarak, ona güvenimizi gösteriyoruz belki de.  İyi eserler, bu güvenle inşa ediliyor.