27 Mayıs etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
27 Mayıs etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

28 Nisan 2020 Salı

Üç Kez Defnedilen "Hürriyet Şehidi": Turan Emeksiz


Nazım Hikmet'in "Bir ölü yatıyor / on dokuz yaşında bir delikanlı / gündüzleri güneşte / geceleri yıldızların altında İstanbul'da, Beyazıt Meydanı'nda" dizeleriyle anlattığı Turan Emeksiz'in öldürülmesinin ardından tam 60 yıl geçti. Peki 60 yıl önce, 28 Nisan 1960'ta Beyazıt Meydanı'nda ölümle sonuçlanan bu eylem niçin düzenlenmişti?

Demokrat Parti (DP) iktidarı, 18 Nisan 1960'ta muhalefetteki CHP ve bazı basın organları hakkında araştırma yapmak amacıyla TBMM’de Tahkikat Komisyonu kurdu. Komisyonun görünürdeki amacı "CHP'nin yıkıcı, kanun dışı ve gayri meşru faaliyetleri"ni incelemekti. DP, muhalefet partisinin "çeşitli gayrimeşru ve kanun dışı yollarla halkı kanunları ihlale, kanuni tedbirlere karşı mukavemete, hükümete karşı galeyana teşvik ettiğini" iddia ediyordu. Komisyon 15 DP'li milletvekilinden oluşuyordu. 27 Nisan'da komisyona geniş yetkiler veren yasa teklifi Meclis'e geldiğinde büyük tartışmalar yaşanmış, CHP lideri İsmet İnönü'ye, bu tartışmalar sırasında yaptığı konuşma nedeniyle 12 oturumda Meclis’e girmeme cezası verilmişti. Kanun teklifi kabul edildi ve 28 Nisan'da Resmi Gazete'de yayımlandı. DP'li milletvekillerinden oluşan komisyon, hakimlere ve adli amirlere tanınan yetkilere kavuşmuştu. CHP'ye ve toplumsal muhalefete göre yasanın tek amacı muhaliflere baskı yapmak ve onları susturmaktı. 

Yayın yasağı

Emeksiz'i anma toplantılarından.
28 Nisan'da çıkan gazeteler, Meclis'teki tartışmalara yer veremedi çünkü Tahkikat Komisyonu, görüşmelerin yayımlanmasını yasaklamıştı. Aynı gün İstanbul'da Beyazıt Meydanı'nda büyük bir gösteri vardı. Üniversite öğrencileri DP iktidarını protesto ediyordu. Ancak eyleme katılanlar hariç kamuoyunun eylemden haberi olmadı. Tahkikat Komisyonu, İstanbul'daki olaylarla ilgili haber yapılmasını da yasaklamıştı. Gazeteler 29 Nisan'da yalnızca olayların haber yapılmasının yasaklandığını, olaylar nedeniyle İstanbul ve Ankara'da "sıkıyönetim" ilan edildiğini yazıyordu. 

Ölümü duyuruldu

İçişleri Bakanlığı, 29 Nisan'da olaylarla ilgili resmî bir açıklama yapana kadar İstanbul'da yaşananlar hakkında bir haber yapılamadı. İçişleri Bakanlığı'nın 29 Nisan'daki açıklamasında eylemlerde 1 öğrencinin öldüğü, 31 kişinin de yaralandığı duyuruldu. Eylemcilerin suçlandığı açıklamaya göre yaralılardan 15'i polisti. 16 eylemci de yaralanmış, "Orman Fakültesi'nde talebe olduğu anlaşılan Turan Emeksiz" de ölmüştü. Ölüme ilişkin başka detay yoktu. Emeksiz'in 29 Nisan'da ailesine bile haber verilmeden gizlice gömüldüğü ise sonradan ortaya çıkacaktı.

27 Mayıs'tan sonra

Bu dönemde sansür nedeniyle Emeksiz'in ölümünün pek gündeme gelmediği anlaşılıyor. Yalnızca üniversite gençliği arasında anılan Emeksiz, o günlerde "eylemciler arasından sıradan bir ölü" iken 1 ay sonra gerçekleşecek darbenin ardından "hürriyet şehidi"ne dönüşecektir. 

27 Mayıs'ın ardından, DP dönemindeki öğrenci olayları, darbeyi gerçekleştiren Milli Birlik Komitesi (MBK) tarafından sahiplenildi. Bu eylemlerin, "hürriyet" talebiyle yapıldıkları vurgulanıyor, eylemler meşrulaştırılmakla da yetinilmeyerek adeta kutsanıyordu. Böylece MBK kendisini ve askeri müdahaleyi de meşrulaştırmış oluyordu.

Anıtkabir'e defnedildiler

Turan Emeksiz ve yine 28 Nisan eylemlerinde tankın altında kalarak ölen lise öğrencisi Nedim Özpolat'ın "hürriyet şehitleri" olarak Anıtkabir'e defnedilmesi kararlaştırıldı. 9 Haziran 1960'ta İstanbul'da büyük bir tören düzenlendi. Haberlere göre yüz binlerce kişi iki "hürriyet şehidini" Ankara'ya uğurladı. Emeksiz ve Özpolat, yine 27 Mayıs'la bağlantılı olarak hayatını kaybeden üç kişiyle birlikte 10 Haziran'da Anıtkabir'de kendilerine ayrılan bölüme defnedildi.

Maaş bağlandı

12 Ekim 1960'ta çıkarılan bir kanunla da "Milli Nümayişte, atılan bir kurşunla şehit düşen Turan Emeksiz'in annesi Zeynep Emeksiz'e ve kız kardeşleri Gülnaz Emeksiz ile Solmaz Emeksiz'e vatani hizmet tertibinden" aylık bağlandı. 

Cebeci Mezarlığı'na nakil

Bir askeri darbenin ardından güçlü bir simge haline gelen, büstleri yapılan, ismi caddeye, okula, vapura verilen Turan Emeksiz, yine bir askeri darbeden, 12 Eylül'den sonra toplumsal hafızadan silinmeye başlandı. Naaşının, 4. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel (27 Mayıs'ta MBK'nın lideriydi) dahil 12 kişiyle birlikte Anıtkabir'den taşınması bunun en güçlü sembolü oldu. 12 Eylül'ün ardından Devlet Mezarlığı Kanunu çıkarıldı ve kanunda "Anıtkabir'de Atatürk'ün ve ayrıca en yakın silah ve mesai arkadaşı İsmet İnönü'nün kabirleri" haricinde hiç kimsenin defnedilemeyeceğine dair bir madde yer aldı. Ancak kanunun uygulanması için Devlet Mezarlığı'nın tamamlanması beklendi. 24 Ağustos 1988'de Emeksiz'in de aralarında bulunduğu kişilerin naaşları, Anıtkabir'den alınarak Cebeci Mezarlığı'na nakledildi. 

Ölümüyle ilgili iddialar 

Emeksiz'in ölümüyle ilgili verilen ilk rapor, ölümün kazara olduğunu söylüyordu. Rapora göre Emeksiz polis tarafından doğrudan hedef alınmamış, seken bir kurşunla hayatını kaybetmişti. 27 Mayıs'ın ardından bu raporla ilgili olarak da delil karartma iddiasıyla dava açıldı ancak bu dava af nedeniyle sonuçsuz kaldı. Mahkemedeki beyanlara göre ölüme, seken bir kurşunun yol açtığını kanıtlamak için Emeksiz'in naaşından çıkan kurşun hasar almış bir kurşunla değiştirilmişti. Ayrıca Emeksiz'e birden fazla kurşun isabet ettiği de iddia edildi. Milliyet'te 7 Eylül 1960'ta çıkan haber ise şöyledir: "Turan Emeksiz'e atılan kurşunun öldürme kastı ile atldığı anlaşılmıştır." Haberde Adli Tıp Meclisi'nin, kurşunun yeri ve yaranın durumundan Emeksiz'e ateş emrinin öldürmek kastı ile verildiği sonucuna vardığı belirtilmektedir. 



24 Nisan 2020 Cuma

Sayıların Tarihinden Bir Sayfa: 147'ler



Podscast kaydını dinlemek için TIKLAYIN



İhraçlar üzerine istifa eden İÜ Rektörü Sıddık Sami Onar
 ve MBK Başkanı Cemal Gürsel
27 Mayıs 1960 askeri darbesini gerçekleştiren Milli Birlik Komitesi, üniversitelerde bir tasfiye hareketine girişti. 28 Ekim 1960'da 147 öğretim üyesi ihraç edildi. İhraçların ardından yapılan girişimler sonuçsuz kaldı. 1961'de seçimlerin yapılıp demokrasiye dönülmesiyle birlikte "147'ler" yeniden gündeme geldi. 12 Nisan 1962'de çıkarılan kanunla ihraç edilenlerin dönüşü sağlandı. 24 Nisan 1960'da da İstanbul Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi'nin senatoları toplanarak ihraç edilenlerin dönüşlerini onayladı.

Türkiye'de bazı önemli siyasi olaylar, "sayılarla" ifade edilir. Örneğin 27 Mayıs 1960 darbesini gerçekleştiren Millî Birlik Komitesi'nden daha sonra tasfiye edilen subayları tanımlayan "14'ler", 27 Mayıs sonrası sürgün edilen "55'ler", Kızıldere'de öldürülen "10'lar", Adalet Partisi'nden istifa ederek CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit'in hükümet kurmasını sağlayan "11'ler", 12 Eylül'den sonra ihraç edilen "1402'likler"... Bu sayılardan biri de yine 27 Mayıs'la ilgili olan "147'ler"dir. 

Fikir ayrılıkları

27 Mayıs'ın ardından üniversite ve ordu arasındaki ilişkiler oldukça iyiydi. Darbeyi gerçekleştiren Milli Birlik Komitesi (MBK), hem hareketin meşrulaştırılması hem de yeni anayasanın hazırlanması konusunda akademiden faydalanmak istiyordu. Demokrat Parti lideri Adnan Menderes'in üniversite ve akademisyenlere yönelik baskıcı tavrı da bu yakınlaşmada rol oynamıştı. Ancak MBK ideolojik olarak tek parçalı bir yapı değildi. MBK içindeki çelişkiler, grup içinde daha sonra gerçekleştirilecek tasfiyelerle günyüzüne çıkacaktı. Bazı MBK üyeleri ile akademisyenler arasında hem Anayasa hem de demokrasiye dönüşle ilgili fikir ayrılıkları vardı. 

"Bu böyle olmamalıydı"

Aslında üniversitelerde bir tasfiye hareketi beklenmekteydi. Bu konuda üniversite içinden de bazı talepler vardı. Ancak bu tasfiyenin mahiyeti, MBK'nın gerçekleştireceği biçimde tahayyül edilmiyordu. Tasfiyelerin gerçekleşmesinden sonra, 29 Ekim 1960'da Milliyet'in "Durum" köşesinde yer alan yazıda da buna dikkat çekiliyor, başlıkta "Bu, böyle olmamalıydı" deniliyordu. Yazıya göre beklenen tasfiye "bazı öğretim üyelerinin mesleki yetersizlikleri", "bazı öğretim üyelerinin kazanç amaçlı faaliyetleri birinci plana alıp ilmi çalışmaları ihmal etmeleri", "eski profesörlerin gençlerin önüne set çekmeleri" gibi sebeplere dayanmalıydı. 

"MBK fırsat bildi"

Prof. Dr. Mehmet Ö. Alkan da Toplumsal Tarih'in 286. sayısında yer alan makalesinde MBK'nın radikal kanadının, bu yazıda da yer alan beklentileri kullandığını anlatıyor: "MBK’nın radikal kanadı, hem rejim hem anayasa hem de toplumsal faaliyet konusunda ortaya çıkan ve demokrasiye dönüş konusunda ağırlığı olup çoğu kürsü başkanı konumundaki öğretim üyelerini emekli ederek, boşalan yerlere aşağıdan gelen kadroları ve elbette kendilerine şükran duyacak gençleri atamak için bunu fırsat bildi."

Önemli isimler


Mina Urgan
Cumhuriyet bayramının arifesinde, 28 Ekim 1960'ta "Üniversiteler öğretim üyelerinden bazılarının vazifelerinden affına ve bazılarının diğer fakülte ve yüksek okullara nakline dair kanun" Resmi Gazete'de yayımlandı. İhraç edilen 147 akademisyen arasında Ord. Prof. Ali Fuat Başgil, Ord. Prof. Mazhar Şevket İpşiroğlu, Prof. Ziya Öktem, Prof. Halet Çambel, Prof. Tarık Zafer Tunaya, Prof. Mina Urgan, Prof. Fuat Sezgin, Prof. Sabahattin Eyüpoğlu ve Doç. Haldun Taner gibi isimler vardı.

Tasfiye hem üniversite hocalarından hem de öğrencilerden büyük tepki gördü. İstanbul Üniversitesi Rektörü Sıddık Sami Onar, İstanbul Teknik Üniversitesi Rektörü Fikret Narter gibi isimler de istifa etti.


Gerekçe yok

İhraçlar için somut gerekçeler açıklanmıyor, "çeşitli kıstasların" olduğu, "herkes için ayrı sebebin bulunduğu" belirtiliyordu. Alkan'ın belirttiği gibi "Atılanların 'hain', 'devlet düşmanı', 'zararlı ideolojilerin esiri', 'komünist' olduğu gibi ithamlarda bulunuyorlar, bu konuda dosya veya delil istendiğinde de yine hiçbir belge sunamıyorlardı."

Hayır oyu verdiler

147'lerin dönüşü için yapılan çalışmalar, MBK siyaset sahnesinden çekilene kadar sonuç vermedi. 1961 seçimlerinin ardından konu yeniden gündeme geldi. 12 Nisan 1962'de CHP'nin hazırladığı kanunla 147'lere dönüş yolu açıldı. Ancak tasarı senatoda oylanırken, tabii senatör olan eski MBK üyeleri, ısrarlarını sürdürmüşler ve "hayır" oyu vermişlerdi.
Oylamanın yapıldığı sırada 147'lerden Bülent Nuri Esen, Kazım İsmail Gürkan, Ekrem Şerif Egeli ve Müfide Küley dinleyici locasında görüşmeleri takip ediyordu. Senato Başkanı Suat Hayri Ürgüplü, oylamanın ardından locaya giderek bu isimleri tebrik etti. 


Öktem hayatını kaybetti

Tasarı kanunlaşmıştı ama dönüş kararları üniversite senatolarına bırakılmıştı. 24 Nisan'da senatolar toplandı. İstanbul Üniversitesi'nden ihraç edilen 85 öğretim üyesinden üçü oy çokluğu, diğerleri oy birliği ile görevlerine geri döndü. İhraç edilenlerden Ziya Öktem hayatını kaybetmişti. Öktem için de oylama yapılıp dönüşü kabul edildi. Oylama öncesinde üniversiteye hizmetleri anlatılarak anılan Öktem'in mezarının ziyaret edilmesi de kararlaştırıldı. Aynı şekilde Ankara Üniversitesi'nden ihraç edilenler için de dönüş kararı verildi. İstanbul Teknik Üniversitesi ise daha önce, 19 Nisan'da 147'lerin dönüşünü kabul etmişti.


10 Ocak 2020 Cuma

27 Mayıs'tan "Nakliye Devrimi"ne


Yazının daha fazlası podcast kaydında. Tıklayın: 
Anchor
Spotify


Milli Birlik Komitesi'nin basın işlerini idare eden üyeleri. Ortada "14'ler"den Mustafa Kaplan. Sol tarafında Numan Esin, sağ tarafında ise Muzaffer Özdağ (İYİ Partili Ümit Özdağ'ın babası) yer alıyor. 


27 Mayıs 1960 askeri darbesini gerçekleştiren Milli Birlik Komitesi'nin (MBK) en genç üyelerinden, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'nde (CMKP) genel başkan yardımcılığı yapan 91 yaşındaki Numan Esin, 6 Ocak'ta hayatını kaybetti. Esin'in vefatı, başkanı olduğu 1961 Anayasası ve Demokrasi Vakfı'nın verdiği ölüm ilanı ile duyuldu. Askeri ve siyasi hayatının ardından uluslararası nakliyecilik alanında faaliyet gösteren Esin'in ölümüyle ilgili ilk haber ise "lojistik sektörünün duayenlerinden" olduğu belirtilerek 6 Ocak'ta bir lojistik sitesinde yayımlanmış. Esin'in askeri ve siyasi kimliğinden bahsedilmeyen haberde, Esin'in Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) kurucu üyelerinden olduğu belirtiliyor. 

1961 Anayasası ve Demokrasi Vakfı'nın ilanındaki bilgilere göre Esin için 7 Ocak'ta Üsküdar Selimiye Camii'nde cenaze töreni düzenlendi. Esin, Çanakkale Biga'daki aile mezarlığında defnedildi. 

Ölümünden bir ilanla haberdar olduğumuz, sessiz sedasız bir törenle defnedilen Esin, bir dönemin önemli isimlerindendi. 38 üyesi bulunan MBK'nın hayattaki iki üyesinden biri olan Numan Esin'in ölümüyle birlikte yaşayan tek MBK üyesi Şefik Yücesoy oldu.

1985'teki yazı dizisi.
Arşivlerdeki bilgilere göre Esin, 27 Mayıs sırasında İstanbul'da Birinci Ordu Karargah'ında Harekat Başkanlığı'nda görevliydi. Darbenin "Vatan-Namus" şeklindeki parolası da onun önerisiydi.

MBK'nın kendi içinde bölünmesinden sonra "radikal kanat"taki "14'ler" grubunda yer aldı. 14'ler tasfiye edilince Madrid'e sürgüne gönderildi. İki yıl sonra Türkiye'ye dönerek 14'ler grubunda yer alan Alparslan Türkeş'le birlikte CMKP'ye katıldı. Bu partide genel başkan yardımcılığı yaptı. Daha sonra siyasetten çekilerek iş hayatına atıldı. Uluslarası nakliye alanında faaliyet gösterdi. Uğur Mumcu'nun Suçlular ve Güçlüler kitabında 1971'e gelindiğinde Esin'in 40 kadar TIR'a sahip olduğu belirtiliyor. 


Esin, 12 Mart 1971 muhtırasının ardından "cunta faaliyetleri" içinde olduğu iddiasıyla gözaltına alındı. "Boğaz Köprüsü'ne sabotaj planladığı" iddiasıyla suçlanıp idamla yargılandı. Bu dönemde işkence gören Esin, suçlamalardan beraat etti.

1975'te Vatan gazetesini satın aldı. Kendi ifadesi ile "ekonomik yönden zorlanınca" 1977'de gazeteyi kapattı.


Esin, 1985 yılında Milliyet gazetesinde yayımlanan "Politikayı Bırakıp Köşeyi Dönenler" başlıklı yazı dizisine konu olan isimlerden biri. Yazıda "Devrimci yüzbaşının taşımacılıkta da devrim" yaptığı belirtilmiş.

Esin'le 1995'te yapılan ve podcast yayınında bahsettiğim röportaj.


24 Ekim 2018 Çarşamba

Anons: Ciddiyetten Alaycılığa Geçişte İkna Sorunu



Uzak İhtimal (2009) ve Yozgat Blues (2013) filmleriyle tanıdığımız Mahmut Fazıl Coşkun'un son filmi Anons (2017) başarısız bir darbe girişimini alaycı bir bakışla ele alıyor. Kendine has bir sinema dili yakalayan film, hikâyenin yeterince zenginleştirilmemesi, karakterlerin geliştirilmemesi nedeniyle dar bir alana sıkışıyor. 

Film, 27 Mayıs'ın ardından gerçekleşen başarısız bir darbe girişiminde İstanbul Radyosu'ndan "ihtilâl anonsu" yaptırmaya çalışan bir grup askerin hikâyesini konu alıyor. Bu ihtilal girişiminin, 21 Mayıs 1963'te Talat Aydemir'in başını çektiği askerler tarafından gerçekleştirilen kalkışma olduğu filmde pek

27 Mayıs 2015 Çarşamba

27 Mayıs Anıtından Kimsenin Haberi Yok

İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nden Doç. Dr. Mehmet Öznur Alkan'la 27 Mayıs'tan bir gün önce subayların son kez toplantı yaparak yemin ettiği yerde, her gün onlarca kişinin önünden geçtiği ama hiç kimsenin bilmediği "27 Mayıs anıtı"nı konuştuk. 

http://www.milliyet.com.tr/27-mayis-anitindan-kimsenin-haberi-gundem-2064996/