roman etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
roman etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

12 Kasım 2017 Pazar

239 Kayıp Roman Bulundu

Gazetelerde her gün bir bölümü yayımlanan ‘tefrika romanlar’, bir zamanların dizi filmleri gibi takip ediliyor, ‘sezon finalleri’ gazetelerin abone yenileme dönemine denk getirilerek okuyucu kazanılıyordu. Bu romanlardan yarım kalanı da var, ‘reytingi yüksek’ olduğu için 156 bölüm devam edeni de... Bir dönemin bu popüler tefrikalarının çoğu, Kitaplaşmadan unutulup gitti. Gazete sayfalarında, arşivlerin tozlu raflarında kalmış, edebiyat tarihinde adı hiç geçmeyen bu romanlar Özyeğin Üniversitesi’nin TÜBİTAK destekli projesi sayesinde şimdi yeniden canlanıyor, okuyucu ile buluşuyor. Proje kapsamında edebiyat tarihinde adına rastlanmayan 239 yeni roman bulundu.

http://www.milliyet.com.tr/tefrika-romanlar-geri-donuyor-gundem-2553486/

 

19 Şubat 2016 Cuma

Kırmızı Saçlı Kadın: Teori Bilen Yazardan Cinayete Teşebbüs ya da Çüş Murat Çüş



Orhan Pamuk’un Kırmızı Saçlı Kadın romanını okurken, Rita Felski’nin Edebiyat Ne İşe Yarar? kitabını da okuyordum. Felski’nin “teori, edebiyatı öldürür mü” gibi bir soruyla yola çıktığı bu kitap, Kırmızı Saçlı Kadın’da bulduğum sorunun ne olduğunu anlatmama yardımcı oldu. Murat Bardakçı’nın "Çüş Orhan Çüş" başlıklı yazısı ile başlayan anlamsız tartışmaya da değineceğim ki iki gündür “Ne diyor bu ya” diye Bardakçı’yı gömmek üzere sohbet açanlarla, kitabı okuma zahmetine bile katlanmadan Bardakçı’nın ipi ile kuyuya inip Orhan Pamuk’u anlamsızca eleştirmenin dayanılmaz hafifliğine kendini kaptıranlara anlattıklarım daha derli toplu bir hal alsın.

Daha önce de söylediğim gibi aslında bu romanı benim için çekici ve ilginç bir tesadüf yapan şey dört yıldır, efsaneler, masallar, hikâyeler ve kehanetler hakkında -"ölümsüzlüğün sırrını" açıkladığım bir yazıda ipuçlarını verdiğim- bir roman yazmaya çalışmam. Bu yüzden biraz da korkarak okuduğum roman neyse ki tam olarak benim yazmaya çalıştığım şey olmadığı için hâlâ şansım var!

Felski, okurun, beğendiği hatta “büyülendiği” romanlar karşısında soğukkanlı olamayacağını, bu yüzden de gerçek bir eleştiri yapamayacağını söylüyor. Eleştiri için metinle kurduğunuz samimiyeti bir kenara bırakıp, objektif olma gereğinden doğan temel ve haklı bir tespit. Bu kitap benim için Felski’nin “büyülenme” diye tarif ettiği etkiye sahip değil. Pamuk’un Kara Kitap’ı benim için o kategoride yer alan kitaplardandır. Kara Kitap’a ileride yeniden dönüp bu kitapla arasındaki temel farka değineceğim.

Felski, eleştiri metinlerinin ve teorilerinin birincil edebiyat metinlerini öldürüp öldürmediğini tartışıyor; öldürmediği kanısına sahip. Ben buradan bir başka pencere aralayıp şunu tartışmak istiyorum: Yazarın teori bilmesi edebiyatı öldürür mü? Teori bilen yazar, Kırmızı Saçlı Kadın’ın boğazına sarılmış. Kırmızı Saçlı Kadın’ın hırıltılarını duyuyoruz. Duyuyoruz derken, tüm okurlar duymuyordur tabii. Duyanlar, Felski’nin de dediği gibi “profesyonel okur”lardır.

Bazı romanlar, bazı eleştiri kuramları ile okunmaya daha uygundur. Burada bir sorun yok. Fakat Pamuk, romanı baştan aşağı hangi teori ile okunmasını istiyorsa onun üzerinden kurmuş. Bir edebiyat araştırmacısı olarak şöyle bir metne eğilip bakayım desen, Pamuk’un röportajlarında söylediklerinden fazlasını bulmak mümkün görünmüyor. “Metnin dikişleri”ne büyüteç tutamıyorsunuz, kalın iplerden oluşan dikişler sayfaların ortasında okuru selamlıyor. Teori bilen yazar, metni sıkı bir kalıba sokuyor. Metin ne kadar “açık bir metin” olursa olsun, bu (yoruma) açıklık da kalıba dâhil edilmiş bir sistem içinde görünüyor. Eleştiriden beklediğimiz analitik yapı, romanı çepeçevre kuşatıyor. Ben Pamuk’un “saf” ve “düşünceli” romancı ayrımından biraz da bunu anlıyorum zaten.

Bu yazıyı, “romanı beğenmedim” demek için yazmadım, bilakis bu yazının böyle bir anlamı, benim de böyle bir hissim yok. Fakat teori bilen yazarın bizi “hapsettiği” bu roman, bunu destekleyen bir başka özelliği ile daha profesyonel okura alan açmıyor: Pamuk, Kara Kitap’ın aksine bu romanda çokça anlatmayı, açıklamayı seçmiş. Röportajlarından da anlıyoruz ki bunu daha geniş kitlelere ulaşmak için yapıyor. Rüstem ve Oidipus arasındaki ilişkiyi ve Cem’in bunlarla ilgisini roman bize kendisi anlatıyor. Oysa Kara Kitap’ta örneğin bu kitabın aslında Galip’in okumak istediği türden, katilini yazarının bile bilmediği bir polisiye olduğunu bize kimse söylemez. Okurun keşfetme hazzı desteklenir. Kara Kitap’ta her şeyi anlatmamaktan kaynaklanan o gizemli hava, okura bir alan açarak onu da kitabın aktif bir parçası yapar. Bu kitapta okurun efsanelerde anlatılanlar ile ve karakterlerin yaşadıkları arasında kurması gereken tüm bağlantılar karakterler tarafından teker teker açıklanıyor. Bu, Kara Kitap’ta Galip’in Hüsn ü Aşk ile kendi hikâyesi arasındaki bağlantıları anlatması gibi bir şey.

İddia makamını terk edip, savunma makamına geçiyor, hiç bilmeyenlere “roman” dediğimiz şeyin ne olduğunu anlatıyorum: Murat Bardakçı, geçenlerde köşesinde romanda yer alan şu satırları paylaştı:

“...Bir dönem skandal ve cinayet haberlerini öne çıkaran gazeteleri Oidipus ve Rüstem benzeri hikâyelere çok rastladığım için okudum. İstanbul’da iki çeşit hikâye okur tarafından çok seviliyor, ucuz gazetelerde çok yayımlanıyordu. Birincisi; oğlu askerde, hapiste, uzaktayken babanın, genç ve güzel geliniyle yatması, olayı fark eden oğulun babayı öldürmesiydi. Çok işlenen ve sayısız çeşitlemeleri olan ikinci cins cinayet ise, cinsel açlık içindeki oğulun, bir cinnet anında zorla anasıyla yatmasıydı. Bu oğulların bazıları kendilerini durdurmaya ya da cezalandırmaya çalışan babalarını öldürüyordu. Toplum tarafından en çok nefretle karşılanan oğullar bunlardı: Ama toplum onlardan babalarını öldürdükleri için değil, zorla analarıyla yattıkları için nefret ediyor, adlarını bile anmak istemiyordu. Baba katili bu oğulların bazıları bir pisliği temizleyerek nam yapmak isteyen hapishane ağaları, kabadayılar veya kiralık katil adayları tarafından öldürülüyordu. Bu cinayetlere devlet, hapishane yönetimi, gazeteciler, hatta toplum karşı çıkmıyordu...”

Sonra dedi ki: “Bu rezaletlerin haberleri gazetelerde hiçbir şekilde yer almaz.” Almış işte. Romandaki gazetelerde yer almış. Bardakçı, romandaki gazeteleri nereden görmüş? Yoksa Bardakçı, gerçek hayattaki gazetelerden mi bahsediyor? Yok canım, neden böyle bir şey yapsın, o kadar da cahil değil ya.

Aslında Kırmızı Saçlı Kadın, romanın ne olduğunu bilmeyen Bardakçı’ya romanın ne olduğunu öğretiyor kendi kurgusu ile: Baştan beri Cem’in yazdığını sandığımız şeylerin aslında Enver tarafından yazıldığını görüyoruz. Demek ki, diye düşünmeliydi Bardakçı, roman dediğimiz şey, böyle bir şeydir: Bir başkası, bir başkasıymış gibi bir şeyler yazabilir. Demek Orhan Pamuk’un yazdığını sandığımız bu şeyleri aslında Orhan Pamuk da yazmamış tıpkı Cem’in ve Enver’in yazmadığı gibi.

Acaba alıntılanan satırları görüp ülkemizi “ahlaksız” diye bilecek olanlar, İstanbul’da Sührap diye bir inşaat şirketi olmadığını anlamayıp, Sührap’tan daire almaya da kalkışır mı? Trene binip Öngören’e gitmeye çalışır mı? Enver’i görmek için Silivri’ye gider mi? Bakırköy’de Gülcihan’ın evine gidip bu ilginç olayla ilgili röportaj yapmak isteyen oldu mu? Murat Bardakçı, neden televizyonlarda Cem ve karısının oynadığı söylenen o “komik” reklamın aslında var olmadığını söyleyip itiraz etmiyor da sadece bu satırlara itiraz ediyor? Romanda her şey gerçek de sadece bu satırlar mı “yalan”?

Romanların kapaklarına illa Kurtlar Vadisi’nin başında yazdığı gibi “Bu romandaki her şey hayal ürünüdür. Gerçek kişi ve kurumlarla ilgisi yoktur” mu yazsınlar yani?

Şimdi başa dönelim: Sanırım Orhan Pamuk, Murat Bardakçı gibiler romanı eski hikâyelerden çalmış demesin, anlatılanları yanlış anlamasın diye durmadan referans verip açıklamak istemiş. Her şeyi açıklamış da romanda gerçekliğin ne anlama geldiğini Enver’in, Cem’in ağzından kitap yazması üzerinden anlatınca işler yine karışmış işte.


2 Ekim 2015 Cuma

Kafamda Bir Tuhaflık'ı Okurken Aldığım Notlar




# Orhan Pamuk, Kafamda Bir Tuhaflık’ta diğer kitaplarına göre biçim bakımından daha postmodern. Biçim bakımından Benim Adım Kırmızı’ya yakın dursa da araya giren karakterlerin kısa konuşmaları ile oluşturulan parçalılık ve çok seslilik Benim Adım Kırmızı'dan daha fazla. Orada bir bölüm bir karakterin ağzından anlatılırken burada pek çok karakter akışı bölerek konuşuyor.

# Kafamda Bir Tuhaflık için “Kar’dan sonra siyasi roman yazmam” diyen Pamuk’un yeminini bozduğu roman, diyebiliriz sanırım. Siyaset, romanın en belirgin teması. Mesela İslamcıların siyasette etkili olmaya başladığı 93 yerel seçimleri ve yansımaları, dindar biri olan Mevlut'un Beyoğlu'nda boza satmak için girdiği üst sınıfa ait bir evde içki içen adamlarla diyalogu üzerinden açıkça veriliyor. Buradaki sahne biraz karikatürize edilmiş, çizgiler biraz daha silik çizilebilirdi.

# Romanda 1960’lardan itibaren diğer önemli siyasi olaylara da değiniliyor. "Asker korkusu" Mohini'nin saçlarını kestirmesi gibi basit, bireysel bir olay üzerinden anlatılıyor. Alevilerin, Kültepe'den kovulması,  Gazi Mahallesi’ne yerleşmeleri, Kürtlerin 90'larda köylerinin yakılmasının ardından İstanbul'a gelmeleri, Tarlabaşı'nda artan Kürt nüfusu, siyasal İslam'ın Efendi Hazretleri'nin de bulunduğu Fatih Çarşamba’da etkisini artırması, burada giyilen kıyafetlerin değişimi, kentsel dönüşüm romanın değindiği siyasi olaylardan.

# Eğitim sistemi, milliyetçi tarih anlayışı göze sokulmadan eleştiriliyor.

# Pamuk, Masumiyet Müzesi'nde Füsun'u Taşkışla'da üniversite sınavına sokmuştu; bu romanda da Mevlut'un kızı Fatma aynı yerde sınava giriyor.

# Romanın Kara Kitap'ı aştığı yorumları koca bir uydurma. Pamuk zaman zaman niyetlenmiş gibi görünse de romanı esrarlı bir havaya sokmayı başaramamış ya da bu konuda kararsız kalmış. Aynı nedenle okur Mevlut'un kafasında bir tuhaflık olduğuna dair yeterli kanıya ulaşamıyor. Bu hava, zaman zaman Mevlut İstanbul sokaklarında yalnız gezerken, mezarlıklardan geçerken, romanın son bölümünde vesaire verilmeye çalışılmışsa da yeterli olmamış. Biz romanın başından itibaren Mevlut'un kafasında bir tuhaflık olduğu konusunda ikna olarak, sürekli bunun peşinde koşmuyoruz.

# Efendi Hazretleri'nin romandaki işlevlerinden biri “gizemli bir hava yaratmak”. Fakat bunun başarılamamış olması ve yine Pamuk'un çokça yaptığı gibi romanda bir cinayete yer vermesine rağmen hiçbir polisiye unsur bulunmaması da Kara Kitap'ın aşılmasına engel.

# Kara Kitap’taki metinlerarasılık, göndermeler, buna eklenmiş polisiye unsurlar romanın başarısını arttırmış; tarihi hikâyeler, Kafamda Bir Tuhaflık da dahil sonraki romanlarda kendisine yer bulan ölümsüz kahraman Celâl Salik ve müthiş köşe yazıları, Kara Kitap'ı başyapıt haline getirmişti.

# Bu roman ise olabildiğince açık yazılmış. Yoruma ve üzerinde düşünmeye pek fazla yer bırakmıyor. Akademik bir yazı için de bir okur yorumu için de kitabın kapalı yanlarını açmak için bir fırsat sunmuyor.

# Bu romanın temel başarısı, Türkiye tarihinin 1960'lardan 2012'ye kadar uzanan yaklaşık 50 yıllık bölümünü, olay örgüsü içinde anlatabilmesi; büyük boyutunu ve küçük puntoları hesaplarsak göründüğünden kalın olduğu anlaşılacak 466 sayfalık bir kitabı karakterlerin kendi ağızlarından konuştukları kısa bölümlerle çabuk okunabilir hale getirebilmesidir.

# Karakterlerin kendi ağızlarından konuştukları bölümlerin işlevini anlamak için bu bölümlere kitabın temel meselelerinden biri olan "kişinin şahsî ve resmî görüşü arasındaki fark" ya da "kalbin niyeti ve dilin niyeti arasındaki fark” üzerinden bakmak faydalı olacaktır.
Bu biçim, “belgesel” göndermesi de içeriyor. Kitap, tarihler ve gerçek olaylarla kurduğu ilişki bakımından bir belgesel halini alırken karakterler de, belgesellerde söz konusu anlara tanık olan insanların konuşması gibi olayları kendi açılarından anlatıyor

#  411. sayfada "(...) tartışma oyları gittikçe artan dincilerin ülkeyi ele geçireceğine, ya da merak edilecek bir şey olmadığına geldi. Askerler bir darbe yapıp bu hükümeti devirir diyen de çıktı." deniliyor. Yıl 2001 ya da 2002'nin hemen başları. Çünkü Fevziye ile Erhan yeni evlenmiş, bu çiftin Mayıs 2002'de doğacak olan çocuğu İbrahim henüz dünyaya gelmemiş, Mevlut ile Samiha evlenmemiş. Yani Kasım 2002 gelmemiş ve AKP iktidar değil. Bu durumda bu sözler neden söyleniyor? Maddi bir hata var gibi görünüyor. Türkiye'de bu tür tartışmalar biraz daha geç dönemde, özellikle Abdullah Gül'ün cumhurbaşkanlığı adaylığı sürecinde yoğunlaşmıştı.

Normalde bir kurmacada bunu mesele etmemek gerekir elbet. Fakat romanın tamamı gerçek tarihlere riayet edilerek kurgulanmış. Arkadaki kronoloji de bunun kanıtı. Bu durumda romanın kendi içinde tutarlı olması lazım. Bu sözler bu tutarlılığı bozuyor bana kalırsa. 28 şubat döneminde ya da 2002'den sonra söylenmiş olsa mantıklı ama yıl 2001.

Bu arada 28 Şubat romanda diğer siyasal süreçlere göre çok az yer buluyor, o da üstü kapalı olarak.

# 351. sayfada da "tabutu gömülene, kalabalık dağılana kadar" deniliyor. İlber Ortaylılık yapmak istemem ama bir hastalık söz konusu olmadıkça Müslüman mezarlıklarında tabutla gömme işlemi yapılmaz.

Belirtilen sayfa numaraları kitabın ilk baskısına göredir.



6 Haziran 2014 Cuma

Nakkaşın Ölümü


Benim Adım Kırmızı’daki ‘İmza Meselesi’ne Roland Barthes’ın Olası Cevabı: “Nakkaşın Ölümü!”

Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı[1] romanı 16. yüzyıl İstanbul’unda geçer, roman kabaca nakkaşlar arasındaki ilişkiler ve buna bağlı gelişen olaylar üzerinden kurulmuştur. Romanın nerdeyse kahramanlarından biri olarak minyatürlerden bahsedebiliriz. Doğu kültürüne ait minyatürlerde “Frenk etkisi” nedeni ile Batı’daki resim sanatına özenilmesi ve bu iki kutup arasındaki mücadele anlatılır kitapta. Doğu ve Batı’nın birbirine benzeyen ve aynı zamanda birbirinden çok farklı olan bu iki sanat dalının en çok vurgulanan özellikleri ise minyatürde nakkaşı öne çıkaracak bir imza ve kişisel bir üslup bulunmazken, resimde imza ve kişisel üslubun önemli olmasıdır. Kitapta bunun üzerinden Doğu toplumuna ait anonimlik ya da bir cemaat olma hali ile Batı toplumuna ait bireysellik, bireycilik meselesi tartışılır.

Kitabın henüz başlarında, sonradan Zeytin lakaplı nakkaş olduğunu öğrendiğimiz katil, işlediği cinayetten bahsederken okurların, daha doğru bir ifade ile muhatabın,  kelimelerinden ve renklerinden yola çıkarak kendisinin kim olduğunu keşfetmeye çalışmasını istiyor. Ardından da şunu ekliyor: “Bu da bizi şimdi çok revaçta olan üslup konusuna getiriyor: Nakkaşın kendine ait bir usulü, kendine mahsus bir rengi, sesi var mıdır, olmalı mıdır?” (25) Bu sorular kitap boyunca tartışılan meselelerin özeti aslında. Cevaplarına gelince; Enişte gibi olmalı diyenleri de, nakkaşların çoğunluğu gibi olmamalı diyenleri de görüyoruz romanda. Olmamalı diyenler bunun “Frenk etkisi” olduğunu söyleyerek, bu özelliklerin Batı’ya ait olduğunu, kendi geleneklerinde bunun söz konusu olamayacağını savunup bizi ilk paragrafta ileri sürdüğüm tezdeki temel ayrıma götürür.

Katil, nakkaşların üstadı Behzat’tan bahsederken, onun imzasını resmin gizli bir köşesine atmadığını söyler. (26) Çünkü “[ü]slup diye tutturdukları şey, kişisel bir iz bırakmamıza yol açan bir hatadır yalnızca” (27) Bu fikir, romanda sıklıkla tekrarlanır. Üslup, sanatçının eserinde bilinçli olarak yarattığı kişisel iz değildir onlara göre. Kara, Üstat Osman’a “has bir nakkaşı, sıradan bir nakkaştan ne ayırır?” diye sorunca Üstat Osman nakkaşa ilk olarak Çin ve Frenklerin etkisi olduğunu belirttiği ‘üslup ve imza’yı soracağını söyler. (73-74) Buradan da kolaylıkla anlayabiliriz ki hâkim kanıya göre has bir nakkaş bu gibi şeylerin peşinde koşmamalıdır. Zaten öncesinde de nakkaşın kimliğinin önemli olmadığını vurgulamıştır Üstat Osman. Kusur, imza, üslup meselesi hakkında başka bir yorumu da katilin kimliğinin resimlerden tespit edilmesi sırasında görürüz: Kulakların dikkat edilmediği için herkes tarafından farklı çizildiğin söyleyen Üstat Osman, bunun “kusur olduğu için her nakkaşta farklı” olduğundan bahseder. Bir sonraki cümlede ise bu yargıyı, kusur için “Yani bir çeşit imza.” diyerek imza meselesine doğrudan kendisi bağlar. (292) Görüldüğü gibi gelenekte, bireylere özel ve kopyalanamayacak kadar kişisel olduğu söylenen imza üzerinden bireysellik karşıtlığı savunulur. Birey olmanın, dahası herkesten farklı, biricik olmanın sembolüdür imza. Romanda bu tutum gelenekte kabul görmeyen bir tutum olarak karşımıza çıkar.

Kitabın YKY'den çıkan yeni baskısı.
Romanda üsluba sahip çıkıldığı bölümler de vardır. Fakat buralarda kişisel bir üsluptan bahsedilmediği de açıkça vurgulanır. Hazine Odası’nda Üstat Osman, Behzat’ın “(…) eski üstatların kusursuzluğuna ulaştığı zaman, nakşını başka bir nakkaşhanenin ve şahın istekleriyle karıştırmamak için  (…) kendi kendini kör ettiğini” (368) söyler. Burada aslında bahsedilen, kişisel bir üslup değildir. Zaten öyle olsa bile resme imza atmadıktan sonra bunun yıllar sonra anlaşılması güçtür. Bu durum ilerleyen sayfalarda daha net bir biçimde açıklanır: Kara “Üstat Osman’ın telaşı ise Nakkaşhane’nin üslubunu korumak.” der. (415) Frenk etkisinde resimler yapmamak için kendini kör etmesi de bundandır. Bir nakkaş olarak kendi üslubunun değil yine bir cemaat oluşturan nakkaşhanenin üslubudur söz konusu olan. Kara ileride tekrar “O sizlerin değil, Osmanlı nakkaşhanesinin bir üslubu olsun istiyordu” diyerek aynı vurguyu yinelemiş olur. (429)

Bunlar yalnızca minyatürler üzerinden de ele alınmaz romanda. Kitabın son bölümlerinde Kara diğer nakkaşlara “Şah’ın kızına aşkını ilan ettiği için Diyarı Çin’e sürgüne giden mutsuz Türkmen Beyi’nin hikâyesini” anlatır. (452) Bu elbette Kara’nın kendi hikâyesidir. Ya da tam tersi: Kara’nın hikâyesinin aslının bu hikâye olması da mümkün. Ama bu bir sorun teşkil etmez zaten. “Bütün masallar, herkesin masalıdır. İnsanın kendinin değil.” der Kara. Burada da bireysellik ortadan kaldırılır ve böylece anlatıcı aslında bize romanın kendisine dair de bir şey söyler: Bu cümle, pek çok eski hikâye içeren bu romanın yazarın kendi yapıtı olmadığını söyleyeceklere, bir “intihal” iddiasına cevap gibidir. Dahası bu cümle post-yapısalcıların aslında tüm anlatıların yapısının aynı olduğunu söylemesini; daha sonra Barthes’ın yazarı öldürüp, bir kurmacada yazılan şeylerin aslında toplumdan bilinçli ya da bilinçsiz olarak alınıp “yazıcı” tarafından organize edilmesi ile ortaya çıktığı ve “yazar”da bir muhteşemlik, bir orijinallik bulunmadığı fikrini hatırlatır. Minyatürdeki durum da bununla paraleldir, orijinallik, kişisel bir üslup sahibi olmak amaçlanmaz. Minyatürün sahibi eserinde görünmez. Barthes’ın terimleri ile konuşarak özetleyecek olursak; minyatüre “çizi”, nakkaşa “çizici” diyerek derecelerini düşürmemiz uygun olur. Bu bakımdan romanda literal olarak bir nakkaş ölümü ile birlikte, Barthes'ın "yazarın ölümü" dediği şey nakkaş için de geçerlidir. Orhan Pamuk'un nakkaşı öldürerek böyle bir göndermeyi düşünmüş olması da ihtimal dahilindedir. 

Tüm bunları göz önüne aldığımızda ise meseleyi edebiyattan daha geniş bir alana taşırsak Benim Adım Kırmızı’da “kolektif bir ürün” ile kişisel olduğu söylenen bir ürünün karşılaştırıldığını görürüz. Bu yalnızca minyatürleri ve resimleri yapanlarla değil, aynı zamanda bunlara konu olan şeylerle de ilgilidir: Resme bir kişi ya da şey kendisi olarak, bizzat kendisini temsilen girerken; minyatür doğrudan birini ya da bir şeyi taklit/temsil etmez. Mesela Batı’da portresini gördüğünüz biriyle karşılaştığınızda onu tanımanız mümkünken, minyatürde gerçek bir kişinin yerine çizilmiş bile olsa minyatürde gördüğümüz şey sıradan bir insan figürüdür. Bu yüzden resim ile minyatürün romandaki ikiliği karşıtlığı, bireyi öne çıkaran Batı ile cemaati öne çıkaran Doğu’nun mücadelesidir.




[1] Orhan Pamuk, Benim Adım Kırmızı (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012) Kitaptan yapılacak alıntılar parantez içinde sayfa numaraları ile gösterilecektir. 

19 Temmuz 2013 Cuma

Kara Kitap'tan





"Sessizlerin, anlatmayı bilmeyenlerin, kendini dinletemeyenlerin, önemli gözükmeyenlerin, dilsizlerin, o iyi cevabı hep olaydan sonra evde düşünenlerin, insanların hikâyelerini merak etmediği o kişilerin yüzleri diğerlerinden daha anlamlı, daha dolu değil mi? Sanki anlatamadıkları hikâyelerin harfleriyle kaynaşıyor bu yüzler, sanki sessizliğin, ezikliğin, hatta yenilginin işaretleri var onlarda." Orhan Pamuk, Kara Kitap



Yeraltı filminden.

29 Nisan 2013 Pazartesi

Ağır Roman Argo Sözlüğü


Ağır Roman
'ı okurken kitabın başlarında fazlaca takılır insan. Kitapta argo sözcükler çok kullanıldığı gibi, anlatıcının üslubu da bu atmosfere uygundur. Zamanla kelimeler bağlamlarından hareketle anlamlandırılır. Ancak bazen kelimelerin anlamlarını tam olarak bilmek daha iyidir. Bu yüzden kitabı okurken sözlük kullanmamış fakat bazı kelimeleri not etmiştim. Daha sonra bunları argo sözlükleri yardımı ile listeledim. Liste uzun zamandır bilgisayara aktarılmak üzere bekliyordu. Sonunda tüm listeyi bilgisayara aktardım. Ağır Roman'ı okurken zorluk çekenlere faydalı olur umarım. Ağır Roman'ı okuyun diye ayrıca bir öneride bulunmama sanırım gerek yoktur :)


Agir: i. (“ateş” anlamında Kürtçe k.) Tabanca.

-aki: e. Argo sözcükler türetmede yararlanılan Yunanca kökenli son ek.

Akoz etmek: d. (Yun. – Türk. ) Susmak, sükût etmek

Aynacı: s.( Fars) göz boyayıp, aldatmaya çalışan, işine düzen, hile karıştıran (kimse).

Basmak: Esrarı plaka haline getirmek.

Bitirim: s. ve i. Kumar, uyuşturucu alımsatımı, dolandırıcılık gibi işlerde bilgili, deneyimli (kimse).

Bitirimhane: i. (Türk. bitirim; Fars. hâne) Meyhane, içkievi – Genelev, kerhane

Cavlağı çekmek: d. Ölmek, ölüp gitmek.

Caz yapmak: d. (İng. – Türk.) Gevezelik etmek, boşa konuşmak

Covino:  s. (İtal. giovone, “genç”) Şık, gösterişli, süslü, Hıristiyan.

Çıban: (Es. Türk. Çıpkan’dan) Yüzük, irice ve altın yüzük.

Çocuğu koymak: (Futbolda) Gol atmak.

Gafti: bkz. Kafte

Gaftici: i. Hırsız.

Haso: s. (Ar. Hass’dan) Asıl, esas – İyi, güzel, hoş.

Havalanmak: (Ar. – Türk.) (Kadın için) Olağan tavırları değişerek, cinsiyetini ortaya koyacak biçimde davranmak. Kırıtmak, cilve yaparak, açık saçık giyinerek erkeklerin ilgisini çekmek istemek. (Erkek için) İçkiye, kumara, çapkınlığa başlayıp huyları, davranışları değişmek, uçarılık etmek.

Herifçioğlu: d. (Ar. hârif – Türk. k.) Kızılan, öfke duyulan bir adamdan söz edilirken kullanılır.

Kafte: i. (kılefte’den b.?) Hırsızlık,  çalma.

Kelav: i. (Çing.) Orospu, fahişe.

Kıllı: s. ve i. İskambil kâğıtlarında değeri on olanlar: Onlu, vale, kız, papaz

Kırmak: Uyuşturucu maddeyi bir başka uyuşturucu ile karıştırmak.

Kirişi kırmak: d. Gitmek, savuşmak, bulunduğu yerden kaçmak

Kofti: s. (Yun. ketakopto’dan kıs.) Anlamsız, değersiz, işe yaramaz, uyduruk (şey, haber, söz)

Kuni: i. (Fars.) Maket, anüs.

Labuş, Labunya: i. (Çing., lubnia “fahişe”den) Edilgin cinsel erkek, kadınsı tavırlı erkek eşcinsel (lubunya)

Lombak: s. ve i. Garip çehreli, pörtlek gözlü (kimse)

Matiz: s ve i. (Yun. methysos “içkici, içkiye düşkün”) Sarhoş, çok sarhoş kimse

Mazın: i. (Çing.) Ücret, para. Bin lira, bin liralık banknot

Mitra:  i. (Yun. mitra, “döl yatağı, rahim”) Kadın, karı

Okumak: f. Anlamak, söylemek, anlatmak, itiraf etmek, küfür etmek, uzun uzun sövmek

Papik:  i. (Çing.) Uyuşturucu özellik taşıyan hap.

Papiklemek: f. Uyuşturucu hap içmek.

Parlak: s. ve i. Tüyüz, güzel yüzlü (oğlan, delikanlı) Edilgin eşcinsel (genç erkek)

Parlakçı: s. ve i. “Parlak” tipli delikanlılardan, erkeklerden hoşlanan (eşcinsel erkek)

Saloz: s. ve i. (Yun. salos’tan; salak’tan sal-oz?) Salak, aptal, bön

Sızaki: i. (Türk. sızmak; Yun. Son ek –aki) Kendinden geçme durumu, sarhoşluk vb. nedenlerle sızıp kalma durumu.

Şopdik: (Çing.) Küçük çocuk, bebe

Terso: s (“Ters”ten ters-o) (Kumarda) kaybeden (el) – Kaybeden (kimse) – Elverişsiz, verimiz – Parasız, züğürt (kimse)

Tırsaki:  bkz. –aki

Vizita: a. (Fr. visite, “ziyaret”ten) Fahişe ile müşteri arasında belirli bir bedelin karşılığında olan bir kerelik cinsel ilişki ya da ücret.

Zaalaşmak: f. Cinsel birleşme yapmak, çiftleşmek

Zamalifka: i. Erkeklik organı, penis.

Zanımak: f. Bakmak, ilgiyle, dikkatle bakmak


Sözlükler:

Aktunç, Hulki. Türkçenin Büyük Argo Sözlüğü (Tanıklarıyla),  3. b. İstanbul: YKK, 2002.

Püsküllüoğlu, Ali. Türkçenin Argo Sözlüğü Ekli 2. Baskı. Ankara: Arkadaş Yayınları, 2004.


27 Nisan 2013 Cumartesi

İsa'nın Türkiye Mümessili





Bazen yanına gülen surat koymak istediğim Oğuz Atay cümleleri vardır. Onlardan biri:

"Kitab-ı Mukaddes'in Türkçesi çok kötü. İngilizcesi'nden karşılaştırarak okuyorum. Biri oturmuş çok kötü bir dille çevirmiş; bir kelimesi bile değiştirilemez ya: ondan sonra bir daha düzeltilmemiş. Çeviren, sanki İsa'nın Türkiye mümessili." Tutunamayanlar, 653


27 Ocak 2013 Pazar

Yazının Mahremiyeti



Tutunamayanlar'da Selim "Aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemiyorum." der. Selim'e hak veriyorum. Pek çok zaman ben de aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemem. Üstelik yalnız olmadığımı da biliyorum. Çünkü yazının, şair ve yazarların, ellerinde bir dizginle kontrol edebilecekleri bir şey olmadığını, yazarken içimizde gizlediğimiz şeyleri istesek de istemesek de ortaya döktüğümüzü, yazıya dizginlerle oturanların bile en mahrem fikirlerinin fark etmeden satır aralarına sızdığını söyleyenlerle defalarca karşılaştım.

Beynin kıvrımlı bir görüntüye sahip olması bana her zaman ilginç gelmiştir: Sanki sakladığımız bunca şey o labirent görünümlü kıvrımların arasındadır. Yazmak da kıvrımların arasında sıkı sıkıya hapsettiğimiz, bizi hüzünlendiren, canımızı acıtan, birilerinin duymasından tıpkı çocukken suçüstü yakalandığımız yaramazlıklarda hissettiğimiz bir utançla korkutan tüm hatıraları, düşünceleri potansiyel olarak milyarlarca insanlarla paylaşmaktır. Orhan Pamuk bir röportajında kendisine romanlarında yazması için hatıralarını anlatanlardan bahseder. Tabi sonunda insanların zayıf yanlarını gösteren, kötü, acıklı kısımları yazmamasını da söylerlermiş. Oysa Orhan Pamuk'a göre asıl yazılacak olanlar, yazılması gerekenler de bunlardır. Edebiyat, insanların zayıf yanlarını, kötü, acıklı durumları, insanın kendisi ve çevresi ile kurduğu ilişkilerde kendisine bile itiraf edemediği şeyleri ortaya serer. Zaten bu yüzden okur insanlar. Yazar, hayatındaki şeyleri yorumlayabilen kişidir. Herkes benzer şeyleri yaşar ama yine Orhan Pamuk'un deyişi ile yazar genel düşüncelerle günlük hayat arasında bir ilgi kurar. İnsanlar yaşadıklarını  bir roman, bir öykü, bir şiirle anlamlandırır. Bir şeyi sadece yaşamış olmak anlamlı ve değerli değildir. Onu değerli kılan üzerine düşünmemiz, olup bitenler hakkındaki konuşmalarımızdır. Çünkü bunlar, yaşadıklarımızı bir yere koyar, o yerde daha güzel durur her şey, anlamı, etrafındaki kalabalıktan kurtulduğu için daha belirgin bir hale gelir böylece.

Ercan Kesal'in köşe yazılarını düşünelim. Anlattıkları herkesin yaşadığı şeyler belki de. Ama Kesal, köşe yazılarında farklı zamanlarda, birbirinden ilgisiz yerlerde meydana gelen olayları yeni bir yerde toplayıp birbiri ile ilişkilendirdiği için yaşananlar daha anlamlı hale geliyor birden. Hatta bazen yepyeni bir anlama kavuşuyor.

Kara Kitap'ta Celal diye bir karakteri anlatır Orhan Pamuk. Celal, köşe yazarıdır. Ailesi ise Celal'in yazdıklarından rahatsızdır. Çünkü Celal, ailenin bütün kirli çamaşırlarını ortaya döker yazılarında. Neyse ki bunları gerçek ismi ile yapmadığı için ailesi biraz olsun rahattır. Kendi hayatlarını gazeteden okuduklarında çoğu zaman beğenmezler de. Gerçeklerin hiç de anlatıldığı gibi olmadığını düşünürler. Zaten Pamuk da romanlarında kendisinden bahsedilmesini isteyenlerin, kendilerini okuduklarında çoğu zaman memnun olmadığını anlatır. İnsanlar zaaflarının ortaya serilmesinden hoşlanmaz çünkü.

Kürk Mantolu Madonna'da Raif, bir zamanlar yazılar, şiirler yazmaya kalkıştığından bahseder. Hemen ardından gelen cümle ise şudur: "İçimdekileri herhangi şekilde olursa olsun dışarıya vurmak korkusu, bu manasız ve lüzumsuz ürkeklik yazı yazmama mâniydi." Bu yüzden yazıyı bırakır, resim yapmaya devam eder. Ona göre resim dışarıyı bir kağıda aksettirmekten, bir aracılıktan ibarettir. Ancak resmin de böyle olmadığını anlar bir süre sonra. Resim de yazıdan farklı değildir bu konuda, onun da "bir iç ifadesi olduğunu" öğrenir. "Evde veya atölyede karaladığım şeyler arasından ancak en manasızlarını gösterebiliyor, bana dair herhangi bir şey ifade eden, içinde benden herhangi bir şey bulunan resimleri büyük bir titizlikle saklıyor ve ortaya çıkarmaktan utanıyordum. Bunlar tesadüfen birinin eline geçse, çıplak ve mahrem bir halde yakalanmış bir kadın gibi şaşırıyor, kıpkırmızı oluyor ve kaçıyordum."

Yazmak, insanın içini açmasıdır. Tıpkı Sabahattin Ali'nin dediği gibi çıplak kalmaktan hiçbir farkı yoktur. Her anlatının içinde mutlaka otobiyografik izler vardır. Anlatıcının, yazarın kendisi olup olmaması ile ilgili değil bu. Erkek bir yazar, hikâyesini kadın bir anlatıcının ağzından da anlatabilir ama o kadın da gördüğü, tanıdığı bir kadındır yine.

Çoğu zaman bizi etkileyen şeyleri yazarız, geçmişten bir anı, içimizde büyüttüğümüz bir korku, özlediğimiz şeyler, nefret ettiklerimiz ya da şimdiye, geleceğe dair bir umut, bir fikir. Birine korkularımızı, hatta tüm sevinçlerimizi bile anlatamazken herkesin okuyabileceği bir metinde bunlardan bahsetmek Raif'in ve Selim'in düşündüğü gibi düşünmemekle mümkün oluyor galiba. Utançlarımızı kamuya aşikar etmek, tüm suçlarımızı, günahlarımızı, kendimizden bile sakladıklarımızı, en zayıf yanlarımızı okurla paylaşmak, bir yazarın her şeyden evvel cesur olması gerektiğini gösteriyor bize. Bu nasıl olsa bir roman, işte sonuçta hepsi "hikâye", diyebilme rahatlığı ile yazıyor olma ihtimalimiz de yok değil. Ama en iyi  metinler pek çok zaman hatıralardan neşet eder. Okur metindeki kişiselliği bir şekilde seziyor bence, belki de yoğunluğundan. Bir şeyi yoğunlaştırmak, yavaşlatmak için lazım olan en önemli şey ise "yaşamak"tır.

Okura beynimizin, kalbimizin kıvrımlarında sakladıklarımızı açarak, ona güvenimizi gösteriyoruz belki de.  İyi eserler, bu güvenle inşa ediliyor.

23 Kasım 2012 Cuma

Baba Oğul Savaşının Gazisinden Bürokrasiye Giriş Dersi

Özel Ders İlanı: 
Baba Oğul Savaşı Mezunundan Bürokrasiye Giriş Dersi Verilir! Müracaat: Sûhan Tecimer.


Çocukluğu ve ilk gençlik yılları sorunlarla geçmiş, memuriyete "sığamamış" genç bir memurun hayatını anlatan Kendi İçine Düşenler Ansiklopedisi'ni basıldıktan neredeyse bir yıl sonra okuyabildim. 2012 yılının ocak ayında Okur Kitaplığı tarafından basılan bu kitabı gecikmeli de olsa okumaktan son derece memnunum.

Kitabın arka kapağında da belirtildiği gibi yazar metinlerararası bir ilişki kurarak, başkarakterin hayatında da önemli yerlere sahip olan ünlü yazarların üsluplarını başarıyla taklit ediyor romanda. Bu, romanın ilginç ve eğlenceli yanlarından biri. Okurun farklı üsluplar arasında savrulması romanı tekdüze olmaktan da çıkarıyor. Bu biçimin yalnızca bir keyfiyet olduğunu söylemek de eksik olur kanımca. İçerikle bağlantılı bir tercih bu. Üç ana bölümden oluşan Kendi İçine Düşenler Ansiklopedisi'nin özellikle ilk bölümü çok akıcı bir dile sahip. Bu dil, ironi ve bilinçakışı ile de birleşince okunması keyifli bir roman çıkmış ortaya.

3 Temmuz 2012 Salı

Üçü Bir Arada: Üslup, Kurgu, Olay


Güray Süngü, son dönem genç yazarlar arasında ismi öne çıkan yazarlardan biri. Öykü ve romanları ile tanıdığımız yazar son romanı olan Kış Bahçesi[1] ile anlatılarını belli bir dil ve kurgu üzerine inşa ettiğini ortaya koydu. Artık Güray Süngü dendiğinde okurların zihninde belirebilecek bir üslup ve kurgu olduğunu söylemek hata olmaz. Süngü, kendine ait bir dil yakalamış durumda. Kış Bahçesi’nde de bu dili gözlemlemek mümkün. İncelikle işlenmiş, şaşırtıcı bir kurguya sahip olan roman, postmodern anlatı tekniklerinden yararlanılarak yazılmış.

Kış Bahçesi olayların daha çok üç karakter üzerinde yoğunlaştığı bir roman. Kitabın açılış bölümü ile tanıdığımız yazar Aziz Çalışkan, hayatının son demlerinde ailesini bırakarak yüreğinde taşıdığı bir arzunun peşinden çocukluğunu geçirdiği şehre gelen Harun ve Aziz Çalışkan’ın okurlarından Derya, romanın iskeletini oluşturuyor. Aziz ve Harun’un iç dünyalarını yoğun olarak görüyoruz Kış Bahçesi’nde. Karakterlerin düşünceleri, sıkıntıları, umutları, mutlulukları okuyucuya başarılı bir şekilde aktarılıyor. Şüphesiz bunun en önemli sebeplerinden biri kullanılan anlatım teknikleri. Her şeye hâkim 3. tekil şahıs anlatıcı kullanılırken bile birden kendimizi karakterin zihninde bulabiliyoruz. Dışarıdan bakan bir gözün dolaylı anlatımı, doğrudan karakterin zihninden geçenlerle kurulan dolaysız bir anlatıma dönüşebiliyor ani bir şekilde. Yazar bu yolla hem gözlemci anlatıcının hem de iç monolog tekniğinin avantajlarını kullanabilmiş. Bu da metni canlı ve hareketli kılan bir özellik. Romanda sık sık anlatıcı değiştirilmesi, zaman zaman karakterlerin düşüncelerinin doğrudan verilmesi metni tekdüze olmaktan çıkarıyor.

Güray Süngü’nün iç monolog tekniğini Dördüncü Tekil Şahıs romanında kullandığını da görüyoruz. Dördüncü Tekil Şahıs’ta daha yoğun bir biçimde kullanılan bu teknik beraberinde başka özellikler de getirmiş. Kış Bahçesi’nde gördüğümüz iç monolog, bir karakterin içinden geçenlerin okuyucuya aktarılması şeklinde vuku bulmuyor. Çoğu zaman bir nevi diyalogla karşı karşıya kalıyoruz. Bu diyalogun zaman zaman muhatap (Kurmaca metinlerde anlatıcının hitap ettiği kabul edilen hayali kişi ya da grup.) ile karakter arasında olduğu kanısına kapılmak mümkün olsa da genellikle karakterin hayalleri üzerinden kendi kendine konuşması şeklinde meydana geldiğini söylemek mümkündür. Bu iç monologlar sırasında yapmayı planladığı şeyleri, konuşmayı düşündüğü insanları da hayallerine katan karakterler, zihinlerde yaşanmamış olaylar ve diyaloglar da kuruyorlar. Böylece yapılan şey sıradan bir iç monolog olmaktan çıkıyor aslında.

Kitapta iç monologun kullanımı beraberinde başka özellikler de getiriyor. Bu özelliklerin arasında öne çıkanlarından biri de bilinç akışı tekniği. “Serbest şuur akımı” da denen “bilinç akışı” tekniği, anlatıcı durumundaki karakterin düşüncelerinin gerçek düşüncelerde olduğu gibi tamamlanmadan, kesik kesik, çağrışımlarla sürekli yeni konulara atlayarak yansıtılması, gösterilmesidir. Romanın iki ana karakteri diyebileceğimiz Aziz ve Harun da kendi kendilerine konuştukları, düşündükleri zamanlarda zihinlerden geçen kelimeler onları bambaşka yerlere sürükleyebiliyor. Düşünceler, serbest çağrışımlarla bir kelimeden başka bir kelimeye oradan da bambaşka bir olaya atlayabiliyor. Bazı öykü ve romanlarda bu teknik hiçbir düzenli düşünceye yer verilmeksizin kullanılır. Sık karşılaşılan bir örnek olduğu üzere, genellikle akıl sağlığı tam olarak yerinde olmayan karakterlerin düşünceleri, sürekli bilinç akışı tekniği içinde, okuyucuyu yoracak bir tarzda verilir. Konuşmaların, düşüncelerin nereye gittiğini takip etmek okur açısından oldukça zor olur. Anlamlı bir bütün çıkarmak başlı başına bir uğraş haline gelir. Elbette bu bir tercih meselesi. Güray Süngü tercihini böyle bir bilinç akışından yana kullanmamış. Okuru yormayan, her insanın zihninde olabilecek türden çağrışımlarla düşünen karakterler oluşturmuş. Savrulan düşünceler asıl olaydan çok fazla uzaklaşmadan toplanıyor, böylelikle gerçek düşüncelerin arasında geziyormuş hissi okura aktartılırken bilinç akışının anlatıyı okur açısından olumsuz kılacak noktalarına da varılmamış oluyor.

Başarılı şekilde kullanılan bilinç akışı tekniğinin romana getirdiği en önemli faydalardan biri de romanın akıcı bir dile sahip olması. Kış Bahçesi, hızlı ve akıcı bir biçimde okunabiliyor. Bu, roman ya da öyküler için her zaman olumlu bir özellik olmayabilir. Ancak Kış Bahçesi gibi iyi kurgulanmış bir romanın okuru yormadan, hızlı bir biçimde ilerlemesi de yazarın başarısını gösterir nitelikte. (Aksi bir durum da bu roman için garip karşılanmazdı.) Romanda kullanılan dil ve üslup için de aynı şeyi söylemek mümkün. Sayfalarca süren betimlemelere, karakterlere ait “büyük sözlere”, sanatlı ve dolambaçlı ifadelere yer verilmemiş Kış Bahçesi’nde. Zaten birinci tekil şahıs ben anlatıcının hâkim olarak kullanıldığı bir romanda böylesi bir tercihin pek gerçekçi olamayacağı aşikâr.  Yine de satır aralarında etkili sözler görmek mümkün karakterlerin dilinden. Karakterlerin kişisel özellikleri göz önüne alındığında bunun da tutarlı bir tercih olduğu görülebilir. Zira Aziz Çalışkan son zamanlarda pek yazamasa da başarılı bir yazar. Harun’un ise geç de olsa kitaplarla sıkı bir ilişki kurduğunu anlıyoruz.

Olay örgüsünün ve başarıyla kullanılmış bilinç akışı tekniğinin dışında kitabı okumayı zevkli kılan bir başka özellik de yine postmodern anlatılarla daha sık görülmeye başlanan ironi kullanımı. Romanın tamamına yayılan bir ironiden bahsedilemez belki ama karakterlerin konuşmalarında zaman zaman ironilere rastlamak mümkün. İroni ile beraber esprili bir dili de var Kış Bahçesi’nin.

Son dönemde yazılmış, postmodern tekniklere yer verilen roman ve öykülerde geçmişin aksine bir “heyecan” ve “merak” unsuru da var. Eskiden bu tür metinlerde olaylar anlatının en sonunda çözülse bile ağır akan anlatılar tercih edilir, üslup ve kurgu ön plana çıkarılır ancak düğüm sona bırakılsa da bu noktaya gelene kadar bir merak oluşturulmazdı. Çünkü zaten “olay” eskiye nazaran önemini yitirmişti. Belki en sona ulaşana dek -ki bazı anlatılarda tam manası ile bir sondan bahsedemeyiz bile- anlatılanlar anlamlandırılamaz ama bu anlaşılamama bir heyecan ve merak hissi doğurmazdı. Kış Bahçesi ise Harun ve Aziz Çalışkan’ın hayatları olmak üzere iki farklı hikâye üzerinden iki farklı bölüm şeklinde ilerliyor ve okur tarafından aralarında bir ilgi kurulamayan bu iki bölüm sayesinde “acaba ne olacak?” sorusu son sayfaya kadar taşınıyor.

Kış Bahçesi hakkında ayrıntılı bir yazı yazma düşüncesi ile oturduğumda bu merak unsuru yüzünden bir plan yapmak zor oldu benim için. Kış Bahçesi henüz yeni sayılabilecek bir kitap ve romanda olayın büyük bir önemi var. Denebilir ki romanın en güçlü yanlarından biri olay ve bunun kurgulanış şekli. Dolayısı ile olay hakkında ayrıntılı bilgi vermek romanın tüm büyüsünü kaçırabilirdi. O yüzden kitap hakkında daha genel ve teknik üzerinden ilerleyen bir yazı yazmaya çalıştığımı da burada belirtmiş olayım.

Romanda bu iki farklı hayatın anlatımı, farklı bölümler halinde verilmiş. Toplam 27 bölümden oluşan Kış Bahçesi’nde genellikle bir Harun’un bir Aziz Çalışkan’ın hayatı anlatılıyor. Bu da yazının başında yaptığım “postmodern anlatı teknikleri” tespiti açısından değerlendirilebilecek bir tercih. Aynı anlatı içinde farklı zaman dilimlerinden, farklı hayatlardan kesitlerle, ya da birbirinden farklı dil ve üslubun kullanımı ile oluşturulan “parçalılık” Kış Bahçesi’nde de iki farklı hayatın paralel olarak anlatılması ile karşımıza çıkıyor. Bu ise hem yukarıda değindiğim merak unsurunu artırırken hem de okura farklı bir bakış açısı sunuyor. Aslında bu, yaşadığımız modern hayatın tek bir parçadan oluşan yeknesak bir bütün olmadığını, iç içe geçmiş onlarca bileşenden oluştuğunu ve bir olayın birden fazla sebebe bağlanabileceğini, dolayısı ile de bir “belirsizlik” içinde yaşadığımızın başka bir biçimde ifade edilmesidir.

Kış Bahçesi’nde üstkurmaca tekniğinin kullanıldığını da görüyoruz. Bu kendini çok belli eder bir biçimde yapılmamış. O yüzden bu tekniğin kullanıldığını değil ama bu tekniğe bir gönderme yapıldığını ve okurun zihninin biraz bulandırıldığını söylemek daha doğru olacaktır. Kitabın son bölümlerine doğru Harun’un yaşadıklarının Aziz tarafından kurgulanmış bir roman gibi anlatıldığına şahit oluyoruz. Ancak bu çok uzun süren bir bölüm değil. Hatta dikkatle okunmadığında bu ayrıntıyı gözden kaçırmak bile mümkün. Kitabın son sayfalarında ise Harun ve Aziz’in hayatları öylesine kesiştiriliyor ki işte bu kez kurmaca sanılan hayatın gerçekliğini görüyoruz. Böylelikle üstkurmacanın, gerçek ve kurmacayı ayırt edilemeyecek derecede karıştırmak şeklinde özetleyebileceğimiz amacı yerine gelmiş oluyor.

Kış Bahçesi’ni okuyacak olanlara ufak bir tüyo vermekte fayda var: Kitap boyunca ayrıntıları gözden kaçırmamak önemli bir nokta. Bu hem kitaptan alınan zevki arttıracak hem de sona doğru yaklaşırken tahminde bulunma imkânı yaratacaktır. Romanda kitabın başlarından itibaren satır aralarında sona dair ufak ipuçları toplamak mümkün.

Kitap hakkında bu kadar şey söyleyip hiç olumsuz bir yöne değinmemek yazıyı bir “güzellemeye” çevirebilir, bunun farkındayım. Yine de kitabın kurgusu ya da üslubu açısından olumsuz olarak eleştirebileceğim bir yer yok. Ancak kapağın kitaba dâhil olduğunu düşündüğümden iki nokta için olumsuz bir şey söyleyebilirim. Bunlardan birincisi kitabın ismi. Her ne kadar kış bahçesi, olayların çözülmeye başladığı önemli bir mekân olsa da bütünlüğü göz önünde bulundurarak daha iyi bir isim bulunabileceği kanaatimdeyim. Diğer nokta da kitabın kapak fotoğrafı. Fotoğrafa kitapla ilgili çeşitli anlamlar yüklenebilir belki fakat bunun da çok doğru bir tercih olduğunu düşünmüyorum.

Kış Bahçesi iç monolog, bilinç akışı, parçalılık, ironi, üstkurmaca gibi tekniklerin kullanıldığı, iyi kurgulanmış bir roman. Postmodern anlatı tekniklerinden başarıyla yararlanan yazarın olayı göz ardı etmeyerek merak unsurunu da kitap boyunca canlı tuttuğunu görüyoruz. Kış Bahçesi dikkatli okurlarını bekleyen başarılı bir roman.




[1]  Güray Süngü, Kış Bahçesi, 1.b. (İstanbul: Okur Kitaplığı, 2011)



Tasfiye 38, Nisan Mayıs 2012

16 Haziran 2012 Cumartesi

Tutunamayanlar'dan





Okulda ilk öğrendiğim gerçeklerden biri de babamın -sonra peder oldu- beni yanlışlıkla mektep yerine okula gönderdiği oldu. Önümüze alfabe adında anlaşılmaz bir kitap koydular. Babam, ona da elifba dedi. Okulla babamı uzlaştırmaya imkân yoktu.

Bu garip kitapta, bizim kılığımıza pek benzemeyen bir biçimde giydirilmiş çocuklar, boyuna birbirlerine top atıyorlardı. Hangi mahallede oturduklarını bilemediğim bu çocuklar, kumbaralarında -bizim evde böyle bir kutu yoktu- para biriktiriyorlar; babaları da -Ahmet Ağabey kadar genç ve bıyıksız adamlardı bunlar- onlara, çatana denen kayıklar alıyordu. Bir de vatan denen bir şey vardı ki, çok iyi korunması gerekiyordu. Bizler, her sabah hep bir ağızdan onu özümüzden çok sevdiğimizi, ant denilen bir şey içerek haykırıyorduk. Bir de bazı çatık kaşlı adam resimleri vardı ki, babam onlara, gazetedeki amcalara yaptığım gibi, sakal bıyık takmamı şiddetle yasak etmişti. Kocaman bir dünyanın içinde -oysa sınıfta duran ‘mücessem küre’ çok küçük kalıyordu asıl dünyanın yanında- şaşkınlıkla ne düşüneceğimi bilemiyordum ve öğretmen gelince arkadaşlarla birlikte ayağa fırlayıp kıvanç duyduğumu söylüyordum bağırarak. Bununla birlikte, bir kaç gün içinde, bu işlerin pek anlaşılamayacağını, yalnız bir kısmının ezberlenip kara bir tahtanın yanında tekrar edileceğini, böylece, öğretmen denilen teyzevari yaratıkla başımın belaya girmekten kurtulacağını sezmiştim. Sonunda, sınıfın kabadayılarıyla itişmek için gereken iç huzuruna kavuştum. Zayıflardan kendime iki dalkavuk seçtim ve sınıfı, mahalleye çevirdim kısa zamanda. Hemen 1-A birinci takımını kurduk ve 1-C ile bir maç yaptık. İçine sığmakta güçlük çektiğim okul sıralarında büyüklerimi saymak - küçüklerimi sevmek sözünü ters söylediğim için öğretmenin çektiği kulağımın acısını akşamki maçı düşünerek hafifletmeye çalışırdım. Büyüyünce öğretmenliği nasıl yasak edeceğimin hayaliyle yaşarken bir yandan da durmadan tekrarlardım: öğretmenimi, yurdumu sevmek, budunumu -bu budunum kelimesi bana kasapta çengele asılı etleri hatırlatırdı- korumak, saymak, üstün tutmak, doğruyum, yasam, onlardan, herkesten intikam almaktır, olmaktır, çalışkanım, armağan olsun.

Oğuz Atay, Tutunamayanlar, sf 74-75