sinema etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
sinema etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

21 Kasım 2021 Pazar

Hikâyenin Değeri

Müzede sergilenen bir eserin değerinin nereden kaynaklandığı sorusu, bizi o eserin taşıdığı hikâyeye götürür

Bir şeyin kopyası, orijinalinden daha iyi olabilir mi? Kopyanın bir değeri var mıdır? Müzede sergilenen bir sanat eserinin ya da tarihî eserin değeri nereden gelir? Bir filmle başlayan bu soruların yanıtı üzerine kafa yorarken kendimi Orhan Pamuk'un Benim Adım Kırmızı romanına yeniden göz atıp Şeyh Gâlib ve Roland Barthes'ı hatırlarken buldum.

İran sinemasının önemli isimlerinden Abbas Kiyarüstemi'nin İtalya'da çektiği Copie Conforme (2010), İngiliz bir yazar ile sanat galerisi sahibi bir Fransız'ın tuhaf "aşk" hikâyesini anlatıyor. Bu cümle bir açıdan filmi özetlemek için ideal gibi dururken bir açıdan da neredeyse tamamen yanlış. Zira bu aşk hikâyesini tuhaflaştıran, William Shimell tarafından canlandırılan James Miller isimli yazar karakterinin kitabında tartıştığı fikirlerin filmin tamamına sinmesi ve hatta bu fikirlerin bizzat filmin ana hikâyesine dönüşmesidir.

Kitabının İtalyanca çevirisinin gördüğü ilgi üzerine İtalya'ya gelip bir konuşma yapan Miller, kitabı yazarken tek bir amacı olduğunu söyler; kopyanın kendi içinde değerli olduğunu göstermek. Hatta filmle aynı ismi taşıyan kitabının alt başlığı da "Kopyası Orijinalinden Daha İyi"dir.

Miller'ın da söylediği gibi orijinal kelimesinin kökü, Latince "doğmak" anlamına da gelen "oriri"dir. Ona göre bu durum, her bir insanın aslında "atalarının DNA replikaları" olması nedeniyle anlamlıdır ve kopyanın değerine ilişkin tartışma, insanın kendisini anlaması açısından da faydalı olacaktır.

Orijinal Kopya

Juliette Binoche'un canlandırdığı Elle ile Miller'ın Güney Toscana'da çıktıkları kısa bir yolculuk, onları bir müzede sergilenen "Orijinal Kopya" isimli resme götürür. Roma Dönemi'ne ait olduğu düşünülen bu resmin 18. yüzyılda aslından kopyalandığı yüz yıldan fazla bir süre sergilendikten sonra fark edilmiş fakat eser, müzeden kaldırılmak yerine bu bilgilerle birlikte sergilenmeye devam etmiştir.

Orijinal-kopya, sahte-gerçek meselesi filmde yalnızca sanatsal ve tarihî eserler üzerinden anlatılmaz. Kendimizi birden romantik bir ilişki bağlamında, hakikat ile kurmacanın, orijinal ile kopyanın, taklit ile aslın birbirine karıştığı bir hikâyenin içinde buluruz.

Orijinallik, bir yönüyle "birey"le ilgilidir, biricik olmaya yapılan bir vurgudur. Karşısında da kolektiflik ve anonimlik bulunur. Orhan Pamuk da Benim Adım Kırmızı'da resim ve minyatür üzerinden Doğu ve Batı'yı karşılaştırırken bu meseleyi tartışır. Bu noktada edebiyat eleştirmeni Roland Barthes'ın, kudretli "yazar"ı kurmaca metinlerin merkezinden kaldırıp atması gelir akla. Zira ona göre metni oluşturan kişinin yaptığı şey, parçaları toplumdan bilinçli ya da bilinçsiz olarak alıp düzenlemekten ibarettir. Dolayısı ile orijinal diye bir şey zaten yoktur. Her şey birbirinin kopyasıdır.

Hikâyeye sahip olmak

Peki o halde bir eseri manen ya da maddeten değerli kılan nedir? Hakikî, özgün, biricik olması mı? Öyleyse Orijinal Kopya isimli resim, neden hâlâ müzededir? Neden Elle ile Miller'ın "oyun"u, gerçeğinden bile güzeldir? Bu soruların cevabı olsa olsa "bir hikâyeye sahip olmak" olabilir. Bir şeyi değerli kılan taşıdığı hikâyedir. Herhangi bir müzede bir taş parçasını, birkaç adım sonra sergilenen altın bir kap kadar değerli kılan da budur. Orijinal Kopya da anlatılmaya değer bir hikâyesi olduğu için oradadır. Hem bir eser, bir diğerinden kopyalansa ne çıkar? Şeyh Gâlib, "Çaldımsa da mîrî malı çaldım" diyeli 200 seneyi geçti

 


8 Mart 2021 Pazartesi

Ah Gözel İstanbul: Kimsenin ve Hepimizin


(İlgili podcast yayınını dinlemek için: Masa Üstü 14. Bölüm)

Zeynep Dadak'ın Ah Gözel İstanbul belgeseli, MUBİ'de gösterimde. Belgesel, 17. yüzyılda İstanbul'da yaşayan şair ve tarihçi Eremya Çelebi Kömürciyan'ın yazdığı seyahatnameyi takip ederek izleyiciyi İstanbul'un tarihi katmanlarında bir geziye çıkartıyor. Bu katmanları anlatmak için anlatım da katmanlandırılarak, biçim ve içeriğin birbirini tamamlaması sağlanmış. 350 yıl önce yazılmış metin bugüne ait İstanbul görüntüleriyle "kaplanıyor". Böylece yüzlerce yıl indimac ediyor, birbiri içinde dürülüp sarılıyor. Hem Eremya Çelebi'nin metnindeki tarihi referanslar, hem de belgeselde konuşanların anlattıklarıyla bu birbiri içine geçmiş tarih, 350 yılla sınırlı kalmıyor çok daha gerilere, İskender'in İstanbul Boğazı'nı açtırmasıyla Karadeniz'in Akdeniz'e karıştığı güne dek uzanıyor. 

24 Ekim 2018 Çarşamba

Anons: Ciddiyetten Alaycılığa Geçişte İkna Sorunu



Uzak İhtimal (2009) ve Yozgat Blues (2013) filmleriyle tanıdığımız Mahmut Fazıl Coşkun'un son filmi Anons (2017) başarısız bir darbe girişimini alaycı bir bakışla ele alıyor. Kendine has bir sinema dili yakalayan film, hikâyenin yeterince zenginleştirilmemesi, karakterlerin geliştirilmemesi nedeniyle dar bir alana sıkışıyor. 

Film, 27 Mayıs'ın ardından gerçekleşen başarısız bir darbe girişiminde İstanbul Radyosu'ndan "ihtilâl anonsu" yaptırmaya çalışan bir grup askerin hikâyesini konu alıyor. Bu ihtilal girişiminin, 21 Mayıs 1963'te Talat Aydemir'in başını çektiği askerler tarafından gerçekleştirilen kalkışma olduğu filmde pek

2 Haziran 2018 Cumartesi

Aklımda Kalan Her Şeyiyle Ahlat Ağacı: Bir Kaçışın Öyküsü



Nuri Bilge Ceylan'ın son filmi Ahlat Ağacı'nı, Bir Zamanlar Anadolu'da ve Kış Uykusu'nun ardından kişisel NBC listemde üçüncü sıraya yerleştirdim. (Böylece İklimler dördüncü sıraya düştü.)

Ahlat Ağacı, temelde bir kaçışın öyküsü. Entelektüel birikim sahibi olduğunu söyleyebileceğimiz, sınıf öğretmenliği mezunu Sinan'ın (Doğu Demirkol), okulunu bitirip, kültür-sanat dünyasının "taşra"sında kalan Çanakkale'den memleketi Çan'a dönüşüyle başlıyor hikâye. Yazar olmak isteyen Sinan, bu isteği, birikimi, hayata dair farkındalıkları ve "sivriliği" ile çevresinden ayrılıyor, toplumla uyumsuz bir profil çiziyor. Sinan bu yönleriyle Kış Uykusu'ndaki Aydın karakteri ile benzerlik gösteriyor.

Aydın, İstanbul'dan gelip bozkırın ortasında, Nevşehir'de yaşayan bir tiyatro sanatçısıdır. Bu bakımdan Aydın'ı Tutunamayanlar'ın sonunda İstanbul'dan gelip bozkırın ortasında bırakılan Turgut'a benzetirim. Tutunamayanlar'da, filmdeki "kötülüğe karşı koymama" diyaloglarıyla benzer satırlar da yer alır: "Her nefes alışında bu cümleyi alıp vermeli insan: kötülüğe karşı direnmeyeceksin. İlk tokadı yediği zaman insan bu gerçeği bilse... yapılan işkenceler önemini kaybeder. Önemsiz bulduğunuz için de işkence yapılmaz size: faydasız hareketlerden kaçınır insanlar." Bu mesele, Kış Uykusu'nda iki yerde geçer. Bunlardan biri kahvaltı sahnesidir. (bkz: https://www.youtube.com/watch?v=KKjQzt3gYic)

Başarısız iki yazar

Bu diyaloglar ve satırlar, Aydın ile Turgut arasındaki bağı güçlendiren deliller. Bu nedenle Aydın'ı düşünürken, bir yandan da arka planı Tutunamayanlar ve Turgut ile doldurdum hep. Sinan ise İstanbul'dan taşraya gelen Aydın'ın aksine "merkezde" hiç bulunmamış bir karakter. Ama her ikisi de üretim yapmak istedikleri entelektüel faaliyet alanında başarısızdır. Aydın, yazmak istediği "dev" tiyatro kitabını yazamaz, Sinan'ın yazıp bin bir zorlukla bastırdığı kitabı ise ilgi görmez. Aydın bir yandan kendisini Nevşehir'de bir otel işletmecisi olarak kabullenmekte zorlanırken, bir yandan da gerçeklerden kaçmaktadır aslında. Büyük bir gazetede yazı yazmayı göze alamaz. Kendi küçük dünyasında, bir yerel gazetede, küçük "iktidarını" kurmaya çalışır. Buradaki "iktidar" ya da "otorite" yalnızca "yazmaktan" kaynaklanan gücün iktidarıdır. (İngilizcede author ve author/ity kelimelerinde bu bağ şekilsel olarak daha açık görülür)

Bedel ödemeyi göze alamamak

Sinan'ın Çanakkale'de "kendi çapında ünlü" bir taşra yazarıyla diyalogu, kaçtığı şeyin ne olduğunu da söyler bize. Sinan ve yazar, edebiyat üzerine konuşurken yazarların, çevrelerinde kimsenin dikkat etmediği şeyleri görüp yorumlayan kişiler olduğundan, yazılanların insanları rahatsız edebileceğinden, bunun da bir bedeli olduğunda söz ederler. Bu sahnelerden sonra, pek dikkat çekmeyen "heykel" sahnesi, aslında filmin düğümünün çözüldüğü yerdir. Sinan, köprünün üzerinde bulunan heykellerden birine dokununca, heykelin kolunun kırık olduğunu ancak bunun dışarıdan fark edilmediğini anlar. Bu tıpkı "yazar"ın, çevresinde olup biten, herkesin genel biçimde gördüğü ama derinde yatanı fark edemediği şeyleri görünür kılmasına benzer. Sinan, bunu fark ettikten sonra ne yapacağını bilemez. Sonunda, bu farkındalığını eyleme dönüştürür. Heykele dokunarak, kırık parçayı nehre atar. Fakat bu eylemin sonucuna katlanamaz. Eyleme geçmek, yani farkında olunmayan bir şeye "dokunmak" (burada somut olarak heykele dokunmak) toplumda tepkiye yol açar. Durumdan haberdar edilen polisi gören Sinan kaçmaya başlar. Bu nokta, aslında Sinan'ın yazar olamayacağını sembolik olarak anladığımız noktadır. Sinan, toplumu rahatsız etmenin bedelini ödemeyi göze alabilecek biri değildir. Bu nedenle "kaçmayı" tercih eder. Kaçmak ve doğaya, insanlardan olabildiğince uzak bir noktaya, babasının da insanlardan uzak kalmak için inşa ettiğini sonrada anladığı kulübeye sığınmak...

Sinan, at yarışı oynayıp ailesini maddi olarak zor durumda bırakan ve toplumun gözündeki itibarını da yitiren babasına kızmaktadır. Sinan'ın babası İdris'in (Murat Cemcir) film boyunca tüm uyarılara ve başlarına gelenlere rağmen gerçekten at yarışı oynamaya devam edip etmediği açıktan gösterilmiyor. Fakat İdris'in sanılanın aksine gerçekte sözünde durduğunu düşünmemizi gerektirecek pek çok işaret var. Yine de kaybedilmiş güven ve itibarı izleyicinin gözünde de kazanmak kolay değil. Aslında Sinan, sevmediğini zannettiği babasıyla aynı kaderi, aynı özellikleri paylaşmaktadır. Kendi deyimiyle "insanları sevmeyen" Sinan, babasının köye "kaçışının" da kendi kaçışıyla paralel olduğunu çok geç fark eder. Mesela İdris'i ganyan bayiinde gören Sinan'ın babasına orada bulunduğu için kızdığı sahneyi sonradan anlamlandırdığımızda İdris'in oraya aslında at yarışı oynamak için değil, tıpkı Sinan gibi insanlardan kaçmak için gittiğini söyleyebiliriz. Zira bu sahnede ganyan bayiinde hiç kimsenin olmamasına özel bir vurgu vardır. İdris'in, Sinan'ın kişisel izler taşıyan kitabını okuyan ve anlayan tek kişi olması da aralarındaki benzerliği gösteren sahnelerden biri. Her ikisi de aralarındaki benzerliği, filmin en "Nuri Bilge Ceylan kısmı" olan son bölümünde fark eder.

Sinan ve İdris arasındaki benzerlikler, bu sahnede çözülür.

Uzun ve kitabî cümleler

Filmdeki "uzun ve kitabî" cümlelerin işlevini tam olarak anlamlandırabilmiş değilim. Karakterlerin, yazar olması da ya da bu konuda hevesli olması, roman ya da makale cümleleriyle konuşmalarını meşrulaştırır mı? Bir kısmını evet. Ama durum o kadar abartılı bir hâl alıyor ki bir noktadan sonra bunun ironi olarak yapıldığını düşünmeden edemedim. Filmin, en çok güldüğüm Nuri Bilge Ceylan filmi olması, bu alaycılığı mümkün kılıyor. Yine de özellikle Sinan'ın, ironik bir tonun hissedilmediği sahnelerde de sürekli olarak günlük konuşmalarda geçmesi beklenmeyecek cümleler kurması, kulağı fazlasıyla tırmalıyor.

Bu konuda Sinan'ın annesi Asuman'ın (Bennu Yıldırımlar) diyalogları da Asuman karakterinin sınırlarını zorluyor. Eşinden daha az eğitim alan ve Sinan'ın "cahil" dediği, oğlunun kitabını bile okumayan Asuman'ın, eşine göre çok daha düzgün ve kendisinden beklenmeyecek derecede "yüksek" laflar etmesi, karakterin gerçekliğini zedeliyor.

İdris'in film içinde değişen "ağzı" ve konuşma biçimi de benzer bir hata hissi uyandırıyor. Çok az hissedilen bir Çanakkale ağzı konuştuğunu duyduğum İdris, özellikle filmin son sahnesinde Murat Cemcir'in klasik Orta Anadolu ağzıyla konuşuyor. O sahneye kadar kendisinden asla beklemeyeceğimiz beylik laflar etmeye başlıyor. Bu farklılaşma için karakterin dönüşümü demek zor. Evet, İdris emekliliğinden sonra kendisine yeni bir hayat kurmuştur ancak bu karakterin konuşma biçimini değiştirecek bir güç değil.

Filmde göze çarpan sorunlardan biri de yaş meselesi. Sinan'ın anne ve babasıyla arasındaki yaş farkı, en azından "görüntüde" sorun yaratıyor. Şahsen ben, aralarındaki akrabalık ilişkisinin ne olduğunu kesin olarak ancak diyaloga döküldüğünde anlayabildim. Oyuncular arasındaki yaş farkı İdris ve Sinan'ın, baba-oğul değil ağabey-kardeş gibi algılanmasına neden olabiliyor.

İşlevsiz bölümler

Sinemada ya da edebiyatta, bir metnin illa "bütün" olması; her sahnenin mutlaka diğer sahnelerle bağlantılı bir anlam taşıması gerektiğine inanmıyorum. Ancak elbette karakterin kurulması da dahil "hiçbir işe yaramayan" bölümlerin, hem sinema hem edebiyatta, ahengi bozduğu da açıktır. Ahengin bozulması da metinde bir işleve sahip olabilir. Bu durumda oldukça yerinde bir hamle olarak kabul edilmelidir. Ama Ahlat Ağacı'nda işlevsiz bazı bölümler olduğunu düşünüyorum. Bunların en uzunu, şüphesiz iki imam ile Sinan'ın dinî konular üzerinde yürüttükleri tartışma. Bu tartışmaların bir kısmı, filmle bağlantılı ancak bu bağlantı için söz konusu tartışmanın uzatılması gereksiz görünüyor.

Sinan ve iki köy imamı, din üzerine uzun uzun tartışır.
Aynı biçimde Sinan'ın Hatice ile diyalogları, hatta Hatice'nin filmdeki varlığı da filmin aksayan yönlerinden biri. Hatice ve Sinan arasındaki diyaloglarda, filmin geneline ilişkin söylemler var. Okumak zorunda olup olmamak, büyükşehirde yaşam, kaçıp kendini kurtarmak gibi meseleler, filmle doğrudan ilişkili. Ama bu meseleyi tartışmak için senaryoya bir karakter eklemeyi gereksiz buldum. Bu tartışma, mevcut karakterler arasında yürütülebilirdi. Hatice'nin istemediği biriye evlendirilmesi, Sinan ve annesi arasındaki diyaloglarla bağlantılı hale getiriliyor ama o diyaloglar varken Hatice'nin olmaması da bir eksiklik yaratmazdı. Yine Sinan'ın, Hatice'nin eski sevgilisinden dayak yemesi de filmde başka biçimde formüle edilebilirdi. Hayat karşısında bir "kaybeden" olan anti-kahramanımızın filmin bir noktasında dayak yemesi gerektiği klasik bir kural gibi duruyor. Ancak bunun için de yine Hatice karakteri etrafında hikâyeyi genişletmek hikâye ekonomisine uymuyor.

Benzer biçimde Sinan'ın askere gittiğini anlamamız için de bir operasyon sahnesi görmemiz gerekmezdi.

Hızlı kamera hareketleri

Filmdeki bazı kamera hareketlerini de "tuhaf" bulduğumu söylemek istiyorum. Dairesel kaydırmayı ya da Hatice ve Sinan konuşurken zoom mu, vertigo mu, tracking mi olduğunu anlamakta zorlandığım hızlı kamera hareketlerini, daha önce Nuri Bilge Ceylan filmlerinde gördüğümü hatırlamıyorum. Üstelik Hatice ve Sinan'ın konuştuğu sahnede, kamera hareketleri sahnenin içeriğine göre fazla iddialı duruyor ve içerikle uyumsuz biçimde adeta akışı kesiyor. Eğer izlediğim sinemadan kaynaklanan teknik bir hata değilse, Sinan ve babasının sınıftaki sahnesinde de kısa bir an "kurguda" kurtarılmaya çalışılmış. İdris'in Sinan'a baktığı anı kısa bulan yönetmen, söz konusu kareyi yavaşlatmış gibi görünüyor.

Bahsettiğim olumsuz eleştirilerin, filmin bütününü karartmasını istemem. Baba ve oğulun kaçışı ve farkında olmadıkları benzerlikleri, aile arasındaki güvene bağlı gerilimler, taşranın eğitimden ve kültürden beklentisi ile entelektüel bilincin beklentileri arasındaki çelişki, canlı biçimde işlenmiş. Ahlat metaforunun biraz daha gizlenmesi ise izleyicinin keşif duygusunu artırabilirdi.  









1 Temmuz 2017 Cumartesi

Türk Filmleri Listem

Bu liste, en iyi bilmem kaç Türk filmi listesi değil. Beğendiğim, üzerinde düşündüğüm, hakkında bir şeyler söylemek istediğim filmler çoğunlukta. Aslında sadece beğendiklerimi almayı düşünüyordum ancak bu tür listelerde yer alan, sinema tarihinde kendine bir yer bulmuş beğenmediğim bazı filmlere de değinmek istedim. Listenin tamamında bir sıra gözetmedim. Yönetmenine, çekildiği zamana ve konusuna göre gruplandırmalar yaptım. 

Bu listeden yola çıkarak hazırladığım en iyi Türk filmleri listesi de burada: https://www.imdb.com/list/ls095134803/  Bu liste de sürekli güncellenmeye devam ediyor.



Ayrıca bkz: Türk Filmleri Listesi Nasıl Oluştu?


Bir Zamanlar Anadolu'da (2011)


Tartışmasız en sevdiğim Türk filmi. Küçük iktidar ilişkilerini bir taşra hikâyesi üzerinden müthiş detaylarla anlatıyor. Kaç defa izlediğimi hatırlamayacak kadar çok izledim. Bilhassa Ercan Kesal'ın doğallık konusunda çığır açtığı muhtar sahnesini... Ceylan'ın diyalog konusunda son derece cimri olan filmlerinden sonra ezberlenen diyaloglarıyla da hafızalarda yer etti.  Nuri Bilge Ceylan denilince akla zaten ilk olarak görsellik geldiği için hatırlatmama bile gerek yok ama ona da böylece değinmiş oldum.

20 Nisan 2014 Pazar

İtirazım Yok!


Bir miktar spoiler içerir

Onur Ünlü'nün İtirazım Var filmini vizyona girdiği ilk gün izledim ve film hakkındaki yorumumu tek bir cümlede özetlemem gerekirse: Hiçbir itirazım yok! Müthiş bir hikaye kurgulanmış, Serkan Keskin çok iyi oynamış, müzikler de pek güzel olmuş doğrusu. Özellikle polisiyenin bir araç olarak kullanılması filmi daha da etkileyici kılmış.

Polisiye romanlar, çoğu zaman edebi zevkten (ne büyük laf) mahrum kitaplardır. Eğlenceli vakit geçirmek için okunur ve okura kitap boyunca süren merak duygusundan başka bir katkısı da olmaz. Hatta bunların bir kısmı kitap boyunca sürecek bir merak duygusu bile oluşturamaz. Bu kitapların tek amacı katilin kim olduğunun bulunmasıdır, bunun dışında bir alt mesaj vermekten de uzaktırlar. Postmodern romanlar ise "oyunlu" yapılarına dedektif hikayelerini de dahil ederek okura bulmaca çözdürmeyi, metni eğlenceli hale getiren bir amaç olarak kullanır. İtirazım Var'da da polisiyenin kullanımı tam olarak böyle.

Açıkça belirtilen faiz meselesi, namaz kılan tefeci, rüşvet alan polis, iktidar ve bugünün iktidarının temsil ettiği değerlerin eleştirisi, hakikati sorgulama, sübyancılık ve hepsinin özeti olarak sosyal hayatta dinin yerine dair vaaz, filmi katilin kim olduğunun çözülmesiyle biten bir arayışın hikayesi olmaktan çıkarıyor. (İktidara yönelik eleştiriler nedeni ile Leyla ile Mecnun'dan sonra Onur Ünlü fan'ı olan genç İslamcıların bu filme yönelik tavrını da merak ediyorum) Filmden sonra da devam etmesi mümkün bir arayışa itiyor izleyiciyi. Ama polisiyeyi araç olarak kullanırken de onun kendine has klasikleşmiş özelliklerinden vazgeçilmiyor: Dedektifin yanındaki yardımcısı ve olayın nasıl çözüldüğünün anlatılması gibi. Bu kısımlar "pastiş" gibi aynen yerleştirilmiş filme.

Filmin, neden-sonuç ilişkileri konusundaki tavrı ise yukarıda bahsettiğim modern tavrın dışında kalıyor. Onur Ünlü, bunu daha geniş bir izleyici kitlesine ulaşmak ve filmi "klasik doğruları" yüzünden "gerçekçi" olmamak ile itham edecek izleyicilerin lüzumsuz yorumlarından kaçınmak için yapmış olabilir. Filmde neden-sonuç ilişkisinin altı öyle çiziliyor ki, izleyici bu ilişkileri gözden kaçırmasın diye büyük bir çaba sarf ediliyor. Mesela Serkan Keskin'in canlandırdığı İmam Selman Bulut hastanede iken  imamın kafasında daha önce geçirdiği bir kaza nedeni ile "teflon" olduğu ve bu yüzden kafasına kurşun yese bile bir şey olmayacağı söylenir. Selman Bulut kafasından yediği bir kurşundan sonra hayatta kalır, bu durum doktor ve imam arasındaki diyalogla bir kez daha hatırlatılır. Kurşunun sıyırarak geçtiği de ayrıca vurgulanır. Belli ki hayatta kalmanın nedeni olarak yalnızca kafasında teflon olması ya da teflondan bahsetmeyerek sadece kurşunun sıyırıp geçmesi yeterli görülmemiş, ikisi birlikte kullanılarak daha inandırıcı olması istenmiş.

Neden-sonuç ilişkisindeki bu sıkı bağ filmin tamamındaki ilişkilerde de mevcut. Birbirinden ilgisiz gibi görünen kişilerin arasındaki bağlar, olayı hem daha girift hale getiriyor hem de yine inandırıcılık gücünü arttırıyor. Bu, filmin en güçlü yanlarından biri. Karakterler ve olaylar, kahramanların geçmişleri ya da kişilikleri hakkında bilgi vermekle kalmıyor, her karakter ve olay filmin sonuna da bağlanıyor: Selman Bulut'un kızının evlenmesi ve evleneceği genç, başta imamın kişiliği ve geçmişi hakkında bilgi vermek gibi bir işleve sahip olmakla yeterince anlamlı olsa bile bununla yetinilmemiş. Zaten tefeci Salih Kalyoncu'nun cenazesinin yıkandığı sırada imam da hikayedeki kişilerin birbiriyle olan ilginç bağlarının güzel bir biçimde örüldüğünü söyler.



Neden-sonuç ilişkisinin sıkılığına rağmen film yine de absürt bir ton taşıyor. Tanrı'nın varlığına ilişkin mantıksal nedenler bulabilmek için antropoloji okuyan ve sosyal hayattan uzaklaşmış din ve bazı genel kabullerle birlikte Diyanet İşleri Başkanlığı'nı da eleştiren, üstelik dedektif gibi iz süren bir imam zaten tek başına bile yeterince absürt. Bu absürtlük nedeni ile gerek neden-sonuç ilişkisinin sağlamlığını sorgulamamak, saçma gelebilecek şeyleri kabul etmek de mümkün hale gelir: Denize düşen imamın kurşunun sıyırıp geçmesine rağmen yarı baygın bir haldeyken oradan nasıl çıkıp geldiğini sorgulamamak gibi. Oradan çıkıp gelmesi de mümkündür  bu arada. Filmde bunun nasıl olduğu söylenmez sadece. Gerçek hayat, filmlerde gördüğümüzde "tesadüf" ve "saçma" diye nitelendirip burun kıvırabileceğimiz şeylerle dolu. Zaten bu yüzden "gerçekçi" edebiyat aslında pek de "gerçek" değildir. "Gerçek, gerçek diye bir şeyin olmadığıdır" da diyebiliriz.

Filme +18 kısıtlaması getirilmesinin tek sebebinin hükümet ve onun temsil ettiği değerlerin eleştirilmesi olduğunu düşünüyorum. Bu seviyede küfür ve şiddet olan hiçbir filmde +18 yasağı görmedim.
Bu arada filmdeki vaazın bizzat İhsan Eliaçık tarafından yazıldığını düşünüyorum. Galiba filmin sonunda ismi yazıyormuş, Ekşi Sözlük'te gördüm, filmin sonunda dikkat etmemiştim. Benim tahminimin nedeni birebir ona ait olduğunu bildiğim bazı cümleler ve filme girmeyi beklerken çıkanların arasında Eliaçık'ın da olması :)

Kısaca eğlenceli olduğu kadar başarılı da bir film İtirazım Var. Filmin müzikle ilişkisi de isminden ibaret değil. Bir kez izleyip geçilemeyecek bir film. Serkan Keskin de bu filmdeki rolüyle İstanbul Film Festivali'nde aldığı en iyi erkek oyuncu ödülünü sonuna kadar hak etmiş. Komedi ağırlıklı sahnelerde de, ciddi diyaloglarda da, vaazda da aynı başarıyı yakalamış.


23 Mart 2013 Cumartesi

Jîn'le Birlikte Koşmak

- Az miktarda spoiler içermektedir.-

Reha Erdem'in "Jîn"i her şeyden evvel cesur bir film. Sanatçının, muhalifin, aydının, normalleşen şeyler üzerine konuşan kişi olmadığını hatırlatan bir film. Bugün Kürt sorununda toplum bir yere geldiği için, ortalama şeyler söyleyerek ileride, zamanın adaletinden kurtulabileceğini sananlar işte bu yüzden fena halde yanılıyorlar. Ahmet Kaya'ya sahip çıkmak bugün bir bedel gerektirmediği gibi zamanın ruhuna, daha da ötesinde iktidara uymak için yapılması beklenen bir eylem. Oysa Jîn gibi bir film çekmek, tam da olması gerektiği gibi toplumun ve zamanın bir adım önünde.

Jîn'in dağdan eve kaçışını anlatıyor film. Bu kaçış daha doğrusu "kaçamayış" hikâyesinde Jîn'in tek başına olduğu sahneler hayli fazla. Doğadan kesitlerin gösterilmesi ile başlayan ve sonra bu sahnelerde görülen hayvanların, doğanın ilerleyen dakikalarda anlamlandırıldığı filmde, doğanın ve burada yaşayan canlıların Jîn ile paralelliği önemli bir yer tutuyor. Hatta bu paralelliği sağlamak için çok çaba harcandığını, bunun fazlası ile göze sokulduğunu söylemek mümkün.

Jîn kaçarken ve dönerken kolluk kuvvetlerinin operasyonlarından saklanmaya çalışmakta ve mermilerin, bombaların hedefi haline gelmektedir. Savaşı, asla yakından görmemiş biri olarak bunun ne büyük bir travma olduğunu sadece tahmin edebiliyorum.Yanı başınızda bombaların patlaması, en ufak bir harekette ölebilecek olmanız, insanın duyma eşiğini zorlayan sesler, müthiş bir karmaşa... Filmde bu korku, endişe ve travma hali hayvanların kaçışlarından, reflekslerinden de çok iyi okunuyor. İnsana göre silah karşısında daha da savunmasız olan bu canlıların kullanımı ve bunlarla Jîn arasında tâ filmin son karesine kadar kurulan paralellik bu yüzden oldukça işlevsel. Fakat yukarıda da belirttiğim gibi bunun çok fazla yapılmış olması ve bazı sahnelerde bu görüntülerin gerçek olmadığının göze batması bir sorun olarak görülebilir.


Filmin en iyi yanı seyirciyi olay akışının, kahramanın eylemlerinin filmde olduğu gibi olması gerektiği konusunda ikna etmesi. Yani izleyici, "aslında şöyle de olabilirdi" diyemiyor olayların gelişimi karşısında. Jîn'in dağdan inmesi ve sivil kıyafetler giymesinin ardından başına gelenler, geri dönmekten başka bir yolu olmadığına ikna ediyor bizi. Karakterin davranışları, havada kalmıyor. Kendimizi onunla özdeşleştirebiliyor, onu anlayabiliyoruz. Filmi izleyen herhangi biri, siyasî görüşü ne olursa olsun Jîn'in Mersin'e sağ salim varabilmesi isteğini taşıyacaktır film boyunca. Bu da önemli bir başarı.

Filmin ilk doğa sahnelerinin ardından gelen gece sahnelerinin görüntüsü de bizi filmin içine çeken sebeplerden biri olarak gösterilebilir. Sahnelerde ışığın kullanımı sebebi ile seyirci etrafı muhtemelen Jîn'in de görebileceği şekilde görüyor.

Jîn'in kaçarken hem örgütten hem de kolluk kuvvetlerinden saklanmaya çalışması onu daha yalnız kılıyor. Dönerken de yaralı bir askere rastlaması trajik bir durum çıkarıyor ortaya. Ancak bu trajedinin bir seçimle sonuçlandığı da söylenemez. Askeri kurtarmasına rağmen diğer yandan geri dönüyor oluşu sadece kararsızlığı, dolayısı ile trajediyi daha da arttırıyor.

Jîn'i, soğuk bir İstanbul gecesinde seyrettim. Sinemanın küçük bir salonunda gösteriliyordu film. Ama büyük oranda doluydu. Şaşırtacak miktarda bir izleyici kitlesine ulaşacağını düşünmüyorum ama boş bir salonda izlememek her şeye rağmen güzeldi. Çok daha iyi bir seçeneğiniz yoksa Jîn'i izleyin.

24 Aralık 2012 Pazartesi

Tepenin Ardı: Gılgamış’tan Bu Yana Aynı Hikâye




-Dikkat! Çok miktarda spoiler içerir!-




Tepenin Ardı filmini çok merak ediyordum. Gösterime girdiği ilk günden itibaren filmi izlemek için büyük bir istek vardı içimde. Film hakkında çok şey okumuş değildim. Sadece çok ödül aldığını biliyordum. Bir şeyler okumamış olmam da bilinçli bir tercihti. Ama hakkında pek de bir şey bilmediğim bu filme sadece fragmanını izleyerek ve ufak birkaç not okuyarak gitmek istemem garipti doğrusu. Belki de içgüdüsel bir şeydir. Ama filmden çıkarken duygularımın beni yanıltmadığını görmek gerçekten sevindiriciydi.

Tepenin Ardı pek çok açıdan okunabilecek, hakkında çok şey söylenebilecek, üzerinde çeşitli yazılar yazmaya müsait bir film. Bu bakımdan oldukça “yoğun” olduğunu söylemek gerek. Elbette bu, filmin başarılarından biri olarak çıkıyor karşımıza. Farklı okumalara açık zengin bir hikâyeye sahip olan film, insanların kendinden olmayanları ötekileştirmesi, durmadan bir günah keçisi yaratıp sorunları kendilerinden uzak tutması bakımından incelenebileceği gibi sınıfsal bir bakış açısı ile mülkiyet açısından da izlenebilir.

“Ötekinin En Önemli İşlevi ‘Biz’i ‘Biz’ Haline Getirmesidir”

Aslında bu üç meseleye de baktığımızda filmin temel olarak insanlığın çok eski meselelerini tartıştığını görüyoruz. İnsanoğlu öteden beri bir “biz” oluşturma telaşındadır. Bunun için çok farklı kavramların etrafında bir araya gelip “biz” olmaya çalışmıştır. Bir totemin etrafında toplanmışlardır önce. Aynı toteme inananlar aynı aileden sayılmıştır. Kan bağının göz ardı edildiği bir dönemdir bu. Sonra kan bağı da girer devreye. Artık aynı “kan”ı taşıyanlardır “biz”i oluşturanlar. Derken biraz daha genişler bu durum: Etnisitenin etrafında bir araya gelebilir insanlar. Ya da siyasî bir gücün, bir dinin… Aynı toprak üzerinde yaşamak da “biz” olmaya yeter bazen. Bugün için durum çok daha karışıktır. Eskiden de kısmen böyle olmakla beraber bu “bizi” oluşturan bağ, bugün daha çok çıkarlarla örülmektedir. Tepenin Ardı’ndaki “biz” de daha çok ekonomik çıkarlar etrafında toplanarak meydana gelir.

Faik, onun oğlu Nusret ve Nusret’in oğulları Zafer ve Caner kan bağı ile birbirlerine bağlı olsa da onları Mehmet ve Meryem ile birleştiren, sonra da  “ötekilere” karşı beraber hareket etmelerini sağlayan dürtü ekonomik çıkardır. Burada söylemem gereken asıl şey “bizi biz” yapanın “ötekiler” olduğudur. Ali Kemal Yılmaz (Sevda Yılmaz), Natama’nın birinci sayısındaki yazısında ötekiler üzerine düşünürken bu konuyla ilgili çok yerinde saptamalar yapıyor.* Bizin penceresinden ötekiyi tanımlarken ötekinin “düzeni, istikrarı, ahlâkı” bozduğunu söylüyor ve “ötekinin en önemli işlevinin ‘biz’i ‘biz’ haline getirmesi” olduğunu belirtiyor. 

Filmde önce ötekileştirilip sonra düşmanlaştırılan Yörükler aslında izleyicinin birbirlerine karşı hiç de dürüst olmadıklarını bildiği karakterlerin birlikte hareket etmesini sağlamaktadır. Sülü, Nusret’in vurulmasını; Caner köpeğin öldürülmesini Yörüklerin üzerine bırakarak ötekilere bir işlev daha yüklemektedir: Günah keçisi olmak. Filmde görmemiş de olsak kuvvetle muhtemel Mehmet’in ağaçları kırması da Yörükler’in üzerine kalacaktır. Ötekiler, hem birlik olmayı kolaylaştırmakta hem de bu birliğin dağılmasına sebep olabilecek eylemlerin müsebbibi olarak gösterildiğinden birliğin garantisi olarak durmaktadır.

Ötekilerin bu filmde Yörükler olarak ortaya çıkması ise yine çok eski bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu hatırlatır bize. İnsanlığın en eski yazılı metni olan Gılgamış’ın da aslında bu sorun etrafında döndüğüne dair yorumlar vardır. Gılgamış ve Enkidu ikilisi üzerinden medenîler/yerleşik olanlar ve medenî olmayanlar/göçebeler arasındaki ilişkinin anlatıldığı ve bu dönüşüm sürecinin işlendiği söylenir. (Konuyla ilgili bazı düşüncelere şuradan da ulaşılabilir: http://kitaplar.ankara.edu.tr/dosyalar/pdf/119.pdf) Bin yıllar sonra Osmanlı’nın da başını ağrıtan en önemli meselelerden biridir bu: Göçerlerin iskânı. Öyle ki bu sebeple ortaya bir kahraman bile çıkmıştır. Köroğlu, bize o günlerden miras kalmıştır. Filmde de bu olaylardan yüzlerce yıl sonra yine aynı mesele ile karşı karşıyayız.**

Sınıfsal İlişkiler

Yörüklerle, yerleşik olanların mücadelesi elbette sınıfsal bir mücadeledir aynı zamanda. Çünkü Yörük için sınır yoktur. Bahçesi yoktur ki Yörük’ün, bir de ona “çit” çekebilsin. Faik ise üstüne basa basa bu toprakların onun tapulu malı olduğunu söyler. Bu yüzden Yörüklerin yaşam tarzı ona göre tamamen “düzen bozucudur”. Yani yukarıda aktardığım öteki tanımına birebir uygundur. Filmin tek sınıfsal yönü bu değil: Faik ve onun yanında çalışan Mehmet’in arasındaki ilişki de bu açıdan değerlendirilebilir. Zira Faik bütün malların sahibidir. Mehmet ise onun yanında çalışmaktadır sadece. Faik’in karakteri ve eylemleri ile de bu ayrım daha da görünür kılınmıştır filmde. Faik sürekli bağırmakta, Meryem, Mehmet ve oğulları Sülü de onun istekleri için koşuşturmaktadır. Şenay Aydemir’in de temas ettiği “Nusret’in Mehmet’in karısı üzerinde sınıfsal üstünlüğünden kaynaklı bir ‘hak’ iddia edişinin ardında yatan güdü” de bu mülkiyet meselesidir.*** Tabi Meryem’in filmdeki tek işlevi bu değildir. Sınıfsal çelişkiyi kadın-erkek açısından da ortaya koyar Meryem. Meryem, filmdeki tek kadın olarak erkekleri itidale davet etmektedir. Ancak Zafer öldükten sonra jandarmaya haber verilmesini söylemesi Meryem’in çocuğa bakmak için eve gönderilmesi ile cevaplanır. Yani kadın, erkeklerin egemen olduğu o hayatta erkeklerin gözünden en uygun görüldüğü yere gönderilmiştir yine: Evine.

Filmin siyasal içeriği bu sınıfsal ilişkilerle sınırlı kalmaz. Zafer’in filmdeki işlevi de başlı başına siyasîdir. Zafer, askerden sonra bir travma yaşamıştır ve psikolojisi oldukça bozuktur. İçine kapanık olan genç adam sürekli hayaller görür. Zafer’in; bu sorunları, askerlik sebebi ile yaşıyor oluşu manidardır. Zira orada da başka bir öteki ile savaşırken bu hale gelmiştir. Yeni “ötekilerle” olan savaşta ise eskisi kadar bile “şanslı” olmayacaktır.


Patlayan “Tüfekler”

Filmin en iyi yanlarından biri hiçbir gereksizlik barındırmıyor oluşu. Ufacık bir diyalog bile bir yerde mutlaka anlamlanıyor. Çehov’un o meşhur sözü gerçekleşiyor yani. Filmdeki “tüm silahlar” filmin sonunda patlıyor.

Patlayan silahlardan biri gerçek anlamda silah. Filmin neredeyse başından beri gördüğümüz silahın bir şekilde patlayacağı izleyiciye sezdiriliyor. Caner’in, Sülü gelirken ateş etmesi ile gerilim başlıyor. Çocuğun silaha düşkünlüğü ve bu konudaki ciddiyetsizliği bizi silahın patlamasına hazırlıyor.

Filmde patlayan ikinci silahsa Sülü’nün keskin nişancı olması. Nusret vurulduktan sonra elinde silah gördüğümüz tek kişi Zafer’dir. Zafer’in psikolojik sorunları sebebi ile böyle bir şey yapacağı düşünülebilir. Belli ki yönetmen de bu kafa karışıklığını az da olsa yaratmak istiyor. Fakat burada yine Faik’in Caner’e nişan almayı öğrettiği sahneye dönüyoruz: Faik, keskin nişancılığı Caner’e Sülü’nün öğretebileceğini söylüyor. Demek ki Sülü keskin nişancı. Filmde bunun anlamlandığı tek yer ise Nusret’in vurulması. Nusret’in epey uzaktan vurulduğunu bildiğimize göre filmin karakterleri arasında bunu yapabilecek olan tek kişi Sülü’dür. Zaten, Nusret’in Meryem’in yanına girdiğini de sadece o görür.

Filmde patlayan bir diğer silah ise “kamuflaj”. Hayalinde askerlerle konuşan Zafer, sürekli kamuflajının hazır olduğunu söyler. İntikâlin sürü ile beraber yapılmasının ne anlama geldiği de yine Zafer vurulana kadar havada kalan bir husustur. Fakat Zafer’in vurulması ile bu konuşmalar da anlamlanmış olur.

Esasen bu filmde yönetmenin daha az şey anlatmasını bekleyebilirdik. Yönetmen bu noktaları daha üstü kapalı da anlatabilirdi. Bu durumda biz de karakterlerle aynı yerden izlemiş olurduk olayları. Şimdi her şeyi biliyoruz. Örneğin ağaçları Mehmet’in kırdığının gösterilmesi bir fazlalık olarak değerlendirilebilir. Eğer bu sahne gösterilmeseydi izleyicilerin bu sonucu tüm bu ilişkilere bakarak çıkarması çok da zor olmayacaktı.

Tepenin Ardı son zamanlarda izlediğim/okuduğum “hikâyeler” arasında en iyilerinden biriydi. En iyisi desem de diğerlerine haksızlık etmiş olmam sanırım. Hakikaten bu kadar az kişiyle, bu kadar az mekânda, bu derece yoğun bir hikâye anlatmanın büyük bir başarı olduğunu düşünüyorum. Filmi izlerken akşam ateşin başında oturulan o sahnelerde Bir Zamanlar Anadolu’da geldi aklıma. O sahneleri Nuri Bilge Ceylan bakışı ile izlemek hiç fena olmazdı doğrusu. İzlememiş olanların mutlaka izlemesi gereken bir film. İnsan ilişkilerini, bu kadar basit olaylar üzerinden böyle “büyük” anlatılara bağlamayı ustalıkla becermiş Emin Alper.



* Ali Kemal Yılmaz (Sevda Yılmaz), “Ötekiler Kimleri Ötekileştiriyor,” Natama, 1 (2012) 68-69
** İnsanların tarih boyunca kendilerinden olmayanları “canavarlaştırmasına” da iyi bir örnektir Gılgamış. Enkidu’nun henüz şehre gelmeden önceki tasvirleri ya da daha sonra Enkidu ve Gılgamış’ın beraber öldürdükleri Humbaba bunu açıkça gösterir. Oğuz Kağan destanında da babasını öldüren Oğuz Kağan’ın korkunç bir hayvanı öldürmüş gibi anlatıldığını görürüz. Kürtlerin kuyruğu olduğunun söylenmesi de bundan farklı bir şey mi? Filmde Yörüklerle ilgili söylenenler de bu “başka türlü görmenin” bugüne uyarlanmış, biraz yumuşamış şeklidir sadece.
*** Şenay  Aydemir, “Hani 'sıfır sorun' olacaktı,” Radikal http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1112098&CategoryID=120 (Erişim: 24.12.2012)

28 Ocak 2012 Cumartesi

Sarı Mercedes





Sarı Mercedes — (1992)

İlyas Salman, Valérie Lemoine, Tuncay Akça, Ömer Başaran, Menderes Samancılar, Savaş Yurttaş...

Yönetmen: Tunç Okan
Senarist: Tunç Okan
Roman: Adalet Ağaoğlu