Müzede
sergilenen bir eserin değerinin nereden kaynaklandığı sorusu, bizi o eserin
taşıdığı hikâyeye götürür
Bir
şeyin kopyası, orijinalinden daha iyi olabilir mi? Kopyanın bir değeri var
mıdır? Müzede sergilenen bir sanat eserinin ya da tarihî eserin değeri nereden
gelir? Bir filmle başlayan bu soruların yanıtı üzerine kafa yorarken kendimi
Orhan Pamuk'un Benim Adım Kırmızı romanına yeniden göz atıp Şeyh Gâlib ve
Roland Barthes'ı hatırlarken buldum.
İran
sinemasının önemli isimlerinden Abbas Kiyarüstemi'nin İtalya'da çektiği Copie
Conforme (2010), İngiliz bir yazar ile sanat galerisi sahibi bir Fransız'ın
tuhaf "aşk" hikâyesini anlatıyor. Bu cümle bir açıdan filmi özetlemek
için ideal gibi dururken bir açıdan da neredeyse tamamen yanlış. Zira bu aşk
hikâyesini tuhaflaştıran, William Shimell tarafından canlandırılan James Miller
isimli yazar karakterinin kitabında tartıştığı fikirlerin filmin tamamına
sinmesi ve hatta bu fikirlerin bizzat filmin ana hikâyesine dönüşmesidir.
Kitabının
İtalyanca çevirisinin gördüğü ilgi üzerine İtalya'ya gelip bir konuşma yapan
Miller, kitabı yazarken tek bir amacı olduğunu söyler; kopyanın kendi içinde
değerli olduğunu göstermek. Hatta filmle aynı ismi taşıyan kitabının alt
başlığı da "Kopyası Orijinalinden Daha İyi"dir.
Miller'ın
da söylediği gibi orijinal kelimesinin kökü, Latince "doğmak"
anlamına da gelen "oriri"dir. Ona göre bu durum, her bir insanın
aslında "atalarının DNA replikaları" olması nedeniyle anlamlıdır ve
kopyanın değerine ilişkin tartışma, insanın kendisini anlaması açısından da
faydalı olacaktır.
Orijinal
Kopya
Juliette
Binoche'un canlandırdığı Elle ile Miller'ın Güney Toscana'da çıktıkları kısa
bir yolculuk, onları bir müzede sergilenen "Orijinal Kopya" isimli
resme götürür. Roma Dönemi'ne ait olduğu düşünülen bu resmin 18. yüzyılda
aslından kopyalandığı yüz yıldan fazla bir süre sergilendikten sonra fark
edilmiş fakat eser, müzeden kaldırılmak yerine bu bilgilerle birlikte
sergilenmeye devam etmiştir.
Orijinal-kopya,
sahte-gerçek meselesi filmde yalnızca sanatsal ve tarihî eserler üzerinden
anlatılmaz. Kendimizi birden romantik bir ilişki bağlamında, hakikat ile kurmacanın,
orijinal ile kopyanın, taklit ile aslın birbirine karıştığı bir hikâyenin
içinde buluruz.
Orijinallik,
bir yönüyle "birey"le ilgilidir, biricik olmaya yapılan bir vurgudur.
Karşısında da kolektiflik ve anonimlik bulunur. Orhan Pamuk da Benim Adım
Kırmızı'da resim ve minyatür üzerinden Doğu ve Batı'yı karşılaştırırken bu
meseleyi tartışır. Bu noktada edebiyat eleştirmeni Roland Barthes'ın, kudretli
"yazar"ı kurmaca metinlerin merkezinden kaldırıp atması gelir akla.
Zira ona göre metni oluşturan kişinin yaptığı şey, parçaları toplumdan bilinçli
ya da bilinçsiz olarak alıp düzenlemekten ibarettir. Dolayısı ile orijinal diye
bir şey zaten yoktur. Her şey birbirinin kopyasıdır.
Hikâyeye
sahip olmak
Peki
o halde bir eseri manen ya da maddeten değerli kılan nedir? Hakikî, özgün,
biricik olması mı? Öyleyse Orijinal Kopya isimli resim, neden hâlâ müzededir?
Neden Elle ile Miller'ın "oyun"u, gerçeğinden bile güzeldir? Bu
soruların cevabı olsa olsa "bir hikâyeye sahip olmak" olabilir. Bir
şeyi değerli kılan taşıdığı hikâyedir. Herhangi bir müzede bir taş parçasını,
birkaç adım sonra sergilenen altın bir kap kadar değerli kılan da budur.
Orijinal Kopya da anlatılmaya değer bir hikâyesi olduğu için oradadır. Hem bir
eser, bir diğerinden kopyalansa ne çıkar? Şeyh Gâlib, "Çaldımsa da mîrî
malı çaldım" diyeli 200 seneyi geçti
Zeynep Dadak'ın Ah Gözel İstanbul belgeseli, MUBİ'de gösterimde. Belgesel, 17. yüzyılda İstanbul'da yaşayan şair ve tarihçi Eremya Çelebi Kömürciyan'ın yazdığı seyahatnameyi takip ederek izleyiciyi İstanbul'un tarihi katmanlarında bir geziye çıkartıyor. Bu katmanları anlatmak için anlatım da katmanlandırılarak, biçim ve içeriğin birbirini tamamlaması sağlanmış. 350 yıl önce yazılmış metin bugüne ait İstanbul görüntüleriyle "kaplanıyor". Böylece yüzlerce yıl indimac ediyor, birbiri içinde dürülüp sarılıyor. Hem Eremya Çelebi'nin metnindeki tarihi referanslar, hem de belgeselde konuşanların anlattıklarıyla bu birbiri içine geçmiş tarih, 350 yılla sınırlı kalmıyor çok daha gerilere, İskender'in İstanbul Boğazı'nı açtırmasıyla Karadeniz'in Akdeniz'e karıştığı güne dek uzanıyor.
Uzak İhtimal (2009) ve Yozgat Blues (2013) filmleriyle tanıdığımız Mahmut Fazıl Coşkun'un son filmi Anons (2017) başarısız bir darbe girişimini alaycı bir bakışla ele alıyor. Kendine has bir sinema dili yakalayan film, hikâyenin yeterince zenginleştirilmemesi, karakterlerin geliştirilmemesi nedeniyle dar bir alana sıkışıyor. Film, 27 Mayıs'ın ardından gerçekleşen başarısız bir darbe girişiminde İstanbul Radyosu'ndan "ihtilâl anonsu" yaptırmaya çalışan bir grup askerin hikâyesini konu alıyor. Bu ihtilal girişiminin, 21 Mayıs 1963'te Talat Aydemir'in başını çektiği askerler tarafından gerçekleştirilen kalkışma olduğu filmde pek
Nuri Bilge Ceylan'ın son filmi Ahlat Ağacı'nı, Bir Zamanlar
Anadolu'da ve Kış Uykusu'nun
ardından kişisel NBC listemde üçüncü sıraya yerleştirdim. (Böylece İklimler dördüncü sıraya düştü.)
Ahlat
Ağacı, temelde bir kaçışın öyküsü. Entelektüel birikim
sahibi olduğunu söyleyebileceğimiz, sınıf öğretmenliği mezunu Sinan'ın (Doğu
Demirkol), okulunu bitirip, kültür-sanat dünyasının "taşra"sında
kalan Çanakkale'den memleketi Çan'a dönüşüyle başlıyor hikâye. Yazar olmak
isteyen Sinan, bu isteği, birikimi, hayata dair farkındalıkları ve "sivriliği"
ile çevresinden ayrılıyor, toplumla uyumsuz bir profil çiziyor. Sinan bu
yönleriyle Kış Uykusu'ndaki Aydın
karakteri ile benzerlik gösteriyor.
Aydın, İstanbul'dan gelip bozkırın ortasında,
Nevşehir'de yaşayan bir tiyatro sanatçısıdır. Bu bakımdan Aydın'ı Tutunamayanlar'ın sonunda İstanbul'dan
gelip bozkırın ortasında bırakılan Turgut'a benzetirim. Tutunamayanlar'da, filmdeki "kötülüğe karşı koymama"
diyaloglarıyla benzer satırlar da yer alır: "Her nefes alışında bu cümleyi
alıp vermeli insan: kötülüğe karşı direnmeyeceksin. İlk tokadı yediği zaman
insan bu gerçeği bilse... yapılan işkenceler önemini kaybeder. Önemsiz
bulduğunuz için de işkence yapılmaz size: faydasız hareketlerden kaçınır
insanlar." Bu mesele, Kış Uykusu'nda
iki yerde geçer. Bunlardan biri kahvaltı sahnesidir. (bkz: https://www.youtube.com/watch?v=KKjQzt3gYic)
Başarısız
iki yazar
Bu diyaloglar ve satırlar, Aydın ile Turgut
arasındaki bağı güçlendiren deliller. Bu nedenle Aydın'ı düşünürken, bir yandan
da arka planı Tutunamayanlar ve
Turgut ile doldurdum hep. Sinan ise İstanbul'dan taşraya gelen Aydın'ın aksine
"merkezde" hiç bulunmamış bir karakter. Ama her ikisi de üretim
yapmak istedikleri entelektüel faaliyet alanında başarısızdır. Aydın, yazmak
istediği "dev" tiyatro kitabını yazamaz, Sinan'ın yazıp bin bir
zorlukla bastırdığı kitabı ise ilgi görmez. Aydın bir yandan kendisini
Nevşehir'de bir otel işletmecisi olarak kabullenmekte zorlanırken, bir yandan
da gerçeklerden kaçmaktadır aslında. Büyük bir gazetede yazı yazmayı göze
alamaz. Kendi küçük dünyasında, bir yerel gazetede, küçük "iktidarını"
kurmaya çalışır. Buradaki "iktidar" ya da "otorite" yalnızca
"yazmaktan" kaynaklanan gücün iktidarıdır. (İngilizcede author ve author/ity
kelimelerinde bu bağ şekilsel olarak daha açık görülür)
Bedel
ödemeyi göze alamamak
Sinan'ın Çanakkale'de "kendi çapında ünlü"
bir taşra yazarıyla diyalogu, kaçtığı şeyin ne olduğunu da söyler bize. Sinan
ve yazar, edebiyat üzerine konuşurken yazarların, çevrelerinde kimsenin dikkat
etmediği şeyleri görüp yorumlayan kişiler olduğundan, yazılanların insanları
rahatsız edebileceğinden, bunun da bir bedeli olduğunda söz ederler. Bu sahnelerden
sonra, pek dikkat çekmeyen "heykel" sahnesi, aslında filmin düğümünün
çözüldüğü yerdir. Sinan, köprünün üzerinde bulunan heykellerden birine
dokununca, heykelin kolunun kırık olduğunu ancak bunun dışarıdan fark
edilmediğini anlar. Bu tıpkı "yazar"ın, çevresinde olup biten,
herkesin genel biçimde gördüğü ama derinde yatanı fark edemediği şeyleri
görünür kılmasına benzer. Sinan, bunu fark ettikten sonra ne yapacağını
bilemez. Sonunda, bu farkındalığını eyleme dönüştürür. Heykele dokunarak, kırık
parçayı nehre atar. Fakat bu eylemin sonucuna katlanamaz. Eyleme geçmek, yani
farkında olunmayan bir şeye "dokunmak" (burada somut olarak heykele
dokunmak) toplumda tepkiye yol açar. Durumdan haberdar edilen polisi gören Sinan
kaçmaya başlar. Bu nokta, aslında Sinan'ın yazar olamayacağını sembolik olarak
anladığımız noktadır. Sinan, toplumu rahatsız etmenin bedelini ödemeyi göze
alabilecek biri değildir. Bu nedenle "kaçmayı" tercih eder. Kaçmak ve
doğaya, insanlardan olabildiğince uzak bir noktaya, babasının da insanlardan
uzak kalmak için inşa ettiğini sonrada anladığı kulübeye sığınmak...
Sinan, at yarışı oynayıp ailesini maddi olarak zor
durumda bırakan ve toplumun gözündeki itibarını da yitiren babasına
kızmaktadır. Sinan'ın babası İdris'in (Murat Cemcir) film boyunca tüm uyarılara
ve başlarına gelenlere rağmen gerçekten at yarışı oynamaya devam edip etmediği
açıktan gösterilmiyor. Fakat İdris'in sanılanın aksine gerçekte sözünde
durduğunu düşünmemizi gerektirecek pek çok işaret var. Yine de kaybedilmiş
güven ve itibarı izleyicinin gözünde de kazanmak kolay değil. Aslında Sinan,
sevmediğini zannettiği babasıyla aynı kaderi, aynı özellikleri paylaşmaktadır.
Kendi deyimiyle "insanları sevmeyen" Sinan, babasının köye
"kaçışının" da kendi kaçışıyla paralel olduğunu çok geç fark eder. Mesela
İdris'i ganyan bayiinde gören Sinan'ın babasına orada bulunduğu için kızdığı
sahneyi sonradan anlamlandırdığımızda İdris'in oraya aslında at yarışı oynamak
için değil, tıpkı Sinan gibi insanlardan kaçmak için gittiğini söyleyebiliriz.
Zira bu sahnede ganyan bayiinde hiç kimsenin olmamasına özel bir vurgu vardır.
İdris'in, Sinan'ın kişisel izler taşıyan kitabını okuyan ve anlayan tek kişi
olması da aralarındaki benzerliği gösteren sahnelerden biri. Her ikisi de aralarındaki
benzerliği, filmin en "Nuri Bilge
Ceylan kısmı" olan son bölümünde fark eder.
Sinan ve İdris arasındaki benzerlikler, bu sahnede çözülür.
Uzun
ve kitabî cümleler
Filmdeki "uzun ve kitabî" cümlelerin
işlevini tam olarak anlamlandırabilmiş değilim. Karakterlerin, yazar olması da
ya da bu konuda hevesli olması, roman ya da makale cümleleriyle konuşmalarını
meşrulaştırır mı? Bir kısmını evet. Ama durum o kadar abartılı bir hâl alıyor
ki bir noktadan sonra bunun ironi olarak yapıldığını düşünmeden edemedim. Filmin,
en çok güldüğüm Nuri Bilge Ceylan filmi olması, bu alaycılığı mümkün kılıyor.
Yine de özellikle Sinan'ın, ironik bir tonun hissedilmediği sahnelerde de
sürekli olarak günlük konuşmalarda geçmesi beklenmeyecek cümleler kurması,
kulağı fazlasıyla tırmalıyor.
Bu konuda Sinan'ın annesi Asuman'ın (Bennu
Yıldırımlar) diyalogları da Asuman karakterinin sınırlarını zorluyor. Eşinden
daha az eğitim alan ve Sinan'ın "cahil" dediği, oğlunun kitabını bile
okumayan Asuman'ın, eşine göre çok daha düzgün ve kendisinden beklenmeyecek
derecede "yüksek" laflar etmesi, karakterin gerçekliğini zedeliyor.
İdris'in film içinde değişen "ağzı" ve
konuşma biçimi de benzer bir hata hissi uyandırıyor. Çok az hissedilen bir
Çanakkale ağzı konuştuğunu duyduğum İdris, özellikle filmin son sahnesinde
Murat Cemcir'in klasik Orta Anadolu ağzıyla konuşuyor. O sahneye kadar
kendisinden asla beklemeyeceğimiz beylik laflar etmeye başlıyor. Bu farklılaşma
için karakterin dönüşümü demek zor. Evet, İdris emekliliğinden sonra kendisine
yeni bir hayat kurmuştur ancak bu karakterin konuşma biçimini değiştirecek bir
güç değil.
Filmde göze çarpan sorunlardan biri de yaş
meselesi. Sinan'ın anne ve babasıyla arasındaki yaş farkı, en azından
"görüntüde" sorun yaratıyor. Şahsen ben, aralarındaki akrabalık
ilişkisinin ne olduğunu kesin olarak ancak diyaloga döküldüğünde anlayabildim.
Oyuncular arasındaki yaş farkı İdris ve Sinan'ın, baba-oğul değil ağabey-kardeş
gibi algılanmasına neden olabiliyor.
İşlevsiz
bölümler
Sinemada ya da edebiyatta, bir metnin illa
"bütün" olması; her sahnenin mutlaka diğer sahnelerle bağlantılı bir
anlam taşıması gerektiğine inanmıyorum. Ancak elbette karakterin kurulması da
dahil "hiçbir işe yaramayan" bölümlerin, hem sinema hem edebiyatta,
ahengi bozduğu da açıktır. Ahengin bozulması da metinde bir işleve sahip
olabilir. Bu durumda oldukça yerinde bir hamle olarak kabul edilmelidir. Ama Ahlat Ağacı'nda işlevsiz bazı bölümler
olduğunu düşünüyorum. Bunların en uzunu, şüphesiz iki imam ile Sinan'ın dinî
konular üzerinde yürüttükleri tartışma. Bu tartışmaların bir kısmı, filmle
bağlantılı ancak bu bağlantı için söz konusu tartışmanın uzatılması gereksiz
görünüyor.
Sinan ve iki köy imamı, din üzerine uzun uzun tartışır.
Aynı biçimde Sinan'ın Hatice ile diyalogları, hatta
Hatice'nin filmdeki varlığı da filmin aksayan yönlerinden biri. Hatice ve Sinan
arasındaki diyaloglarda, filmin geneline ilişkin söylemler var. Okumak zorunda
olup olmamak, büyükşehirde yaşam, kaçıp kendini kurtarmak gibi meseleler,
filmle doğrudan ilişkili. Ama bu meseleyi tartışmak için senaryoya bir karakter
eklemeyi gereksiz buldum. Bu tartışma, mevcut karakterler arasında
yürütülebilirdi. Hatice'nin istemediği biriye evlendirilmesi, Sinan ve annesi
arasındaki diyaloglarla bağlantılı hale getiriliyor ama o diyaloglar varken
Hatice'nin olmaması da bir eksiklik yaratmazdı. Yine Sinan'ın, Hatice'nin eski
sevgilisinden dayak yemesi de filmde başka biçimde formüle edilebilirdi. Hayat
karşısında bir "kaybeden" olan anti-kahramanımızın filmin bir
noktasında dayak yemesi gerektiği klasik bir kural gibi duruyor. Ancak bunun
için de yine Hatice karakteri etrafında hikâyeyi genişletmek hikâye ekonomisine
uymuyor.
Benzer biçimde Sinan'ın askere gittiğini anlamamız
için de bir operasyon sahnesi görmemiz gerekmezdi.
Hızlı
kamera hareketleri
Filmdeki bazı kamera hareketlerini de
"tuhaf" bulduğumu söylemek istiyorum. Dairesel kaydırmayı ya da
Hatice ve Sinan konuşurken zoom mu, vertigo mu, tracking mi olduğunu anlamakta
zorlandığım hızlı kamera hareketlerini, daha önce Nuri Bilge Ceylan filmlerinde
gördüğümü hatırlamıyorum. Üstelik Hatice ve Sinan'ın konuştuğu sahnede, kamera
hareketleri sahnenin içeriğine göre fazla iddialı duruyor ve içerikle uyumsuz
biçimde adeta akışı kesiyor. Eğer izlediğim sinemadan kaynaklanan teknik bir
hata değilse, Sinan ve babasının sınıftaki sahnesinde de kısa bir an
"kurguda" kurtarılmaya çalışılmış. İdris'in Sinan'a baktığı anı kısa
bulan yönetmen, söz konusu kareyi yavaşlatmış gibi görünüyor.
Bahsettiğim olumsuz eleştirilerin, filmin bütününü
karartmasını istemem. Baba ve oğulun kaçışı ve farkında olmadıkları
benzerlikleri, aile arasındaki güvene bağlı gerilimler, taşranın eğitimden ve
kültürden beklentisi ile entelektüel bilincin beklentileri arasındaki çelişki,
canlı biçimde işlenmiş. Ahlat metaforunun biraz daha gizlenmesi ise izleyicinin
keşif duygusunu artırabilirdi.
Bu liste, en iyi bilmem kaç Türk filmi listesi değil. Beğendiğim, üzerinde düşündüğüm, hakkında bir şeyler söylemek istediğim filmler çoğunlukta. Aslında sadece beğendiklerimi almayı düşünüyordum ancak bu tür listelerde yer alan, sinema tarihinde kendine bir yer bulmuş beğenmediğim bazı filmlere de değinmek istedim. Listenin tamamında bir sıra gözetmedim. Yönetmenine, çekildiği zamana ve konusuna göre gruplandırmalar yaptım. Bu listeden yola çıkarak hazırladığım en iyi Türk filmleri listesi de burada: https://www.imdb.com/list/ls095134803/ Bu liste de sürekli güncellenmeye devam ediyor.
Tartışmasız en sevdiğim Türk filmi. Küçük iktidar ilişkilerini bir taşra hikâyesi üzerinden müthiş detaylarla anlatıyor. Kaç defa izlediğimi hatırlamayacak kadar çok izledim. Bilhassa Ercan Kesal'ın doğallık konusunda çığır açtığı muhtar sahnesini... Ceylan'ın diyalog konusunda son derece cimri olan filmlerinden sonra ezberlenen diyaloglarıyla da hafızalarda yer etti. Nuri Bilge Ceylan denilince akla zaten ilk olarak görsellik geldiği için hatırlatmama bile gerek yok ama ona da böylece değinmiş oldum.
Onur Ünlü'nünİtirazım Var filmini vizyona girdiği ilk gün izledim ve film hakkındaki yorumumu tek bir cümlede özetlemem gerekirse: Hiçbir itirazım yok! Müthiş bir hikaye kurgulanmış, Serkan Keskin çok iyi oynamış, müzikler de pek güzel olmuş doğrusu. Özellikle polisiyenin bir araç olarak kullanılması filmi daha da etkileyici kılmış.
Polisiye romanlar, çoğu zaman edebi zevkten (ne büyük laf) mahrum kitaplardır. Eğlenceli vakit geçirmek için okunur ve okura kitap boyunca süren merak duygusundan başka bir katkısı da olmaz. Hatta bunların bir kısmı kitap boyunca sürecek bir merak duygusu bile oluşturamaz. Bu kitapların tek amacı katilin kim olduğunun bulunmasıdır, bunun dışında bir alt mesaj vermekten de uzaktırlar. Postmodern romanlar ise "oyunlu" yapılarına dedektif hikayelerini de dahil ederek okura bulmaca çözdürmeyi, metni eğlenceli hale getiren bir amaç olarak kullanır. İtirazım Var'da da polisiyenin kullanımı tam olarak böyle.
Açıkça belirtilen faiz meselesi, namaz kılan tefeci, rüşvet alan polis, iktidar ve bugünün iktidarının temsil ettiği değerlerin eleştirisi, hakikati sorgulama, sübyancılık ve hepsinin özeti olarak sosyal hayatta dinin yerine dair vaaz, filmi katilin kim olduğunun çözülmesiyle biten bir arayışın hikayesi olmaktan çıkarıyor. (İktidara yönelik eleştiriler nedeni ile Leyla ile Mecnun'dan sonra Onur Ünlü fan'ı olan genç İslamcıların bu filme yönelik tavrını da merak ediyorum) Filmden sonra da devam etmesi mümkün bir arayışa itiyor izleyiciyi. Ama polisiyeyi araç olarak kullanırken de onun kendine has klasikleşmiş özelliklerinden vazgeçilmiyor: Dedektifin yanındaki yardımcısı ve olayın nasıl çözüldüğünün anlatılması gibi. Bu kısımlar "pastiş" gibi aynen yerleştirilmiş filme.
Filmin, neden-sonuç ilişkileri konusundaki tavrı ise yukarıda bahsettiğim modern tavrın dışında kalıyor. Onur Ünlü, bunu daha geniş bir izleyici kitlesine ulaşmak ve filmi "klasik doğruları" yüzünden "gerçekçi" olmamak ile itham edecek izleyicilerin lüzumsuz yorumlarından kaçınmak için yapmış olabilir. Filmde neden-sonuç ilişkisinin altı öyle çiziliyor ki, izleyici bu ilişkileri gözden kaçırmasın diye büyük bir çaba sarf ediliyor. Mesela Serkan Keskin'in canlandırdığı İmam Selman Bulut hastanede iken imamın kafasında daha önce geçirdiği bir kaza nedeni ile "teflon" olduğu ve bu yüzden kafasına kurşun yese bile bir şey olmayacağı söylenir. Selman Bulut kafasından yediği bir kurşundan sonra hayatta kalır, bu durum doktor ve imam arasındaki diyalogla bir kez daha hatırlatılır. Kurşunun sıyırarak geçtiği de ayrıca vurgulanır. Belli ki hayatta kalmanın nedeni olarak yalnızca kafasında teflon olması ya da teflondan bahsetmeyerek sadece kurşunun sıyırıp geçmesi yeterli görülmemiş, ikisi birlikte kullanılarak daha inandırıcı olması istenmiş.
Neden-sonuç ilişkisindeki bu sıkı bağ filmin tamamındaki ilişkilerde de mevcut. Birbirinden ilgisiz gibi görünen kişilerin arasındaki bağlar, olayı hem daha girift hale getiriyor hem de yine inandırıcılık gücünü arttırıyor. Bu, filmin en güçlü yanlarından biri. Karakterler ve olaylar, kahramanların geçmişleri ya da kişilikleri hakkında bilgi vermekle kalmıyor, her karakter ve olay filmin sonuna da bağlanıyor: Selman Bulut'un kızının evlenmesi ve evleneceği genç, başta imamın kişiliği ve geçmişi hakkında bilgi vermek gibi bir işleve sahip olmakla yeterince anlamlı olsa bile bununla yetinilmemiş. Zaten tefeci Salih Kalyoncu'nun cenazesinin yıkandığı sırada imam da hikayedeki kişilerin birbiriyle olan ilginç bağlarının güzel bir biçimde örüldüğünü söyler.
Neden-sonuç ilişkisinin sıkılığına rağmen film yine de absürt bir ton taşıyor. Tanrı'nın varlığına ilişkin mantıksal nedenler bulabilmek için antropoloji okuyan ve sosyal hayattan uzaklaşmış din ve bazı genel kabullerle birlikte Diyanet İşleri Başkanlığı'nı da eleştiren, üstelik dedektif gibi iz süren bir imam zaten tek başına bile yeterince absürt. Bu absürtlük nedeni ile gerek neden-sonuç ilişkisinin sağlamlığını sorgulamamak, saçma gelebilecek şeyleri kabul etmek de mümkün hale gelir: Denize düşen imamın kurşunun sıyırıp geçmesine rağmen yarı baygın bir haldeyken oradan nasıl çıkıp geldiğini sorgulamamak gibi. Oradan çıkıp gelmesi de mümkündür bu arada. Filmde bunun nasıl olduğu söylenmez sadece. Gerçek hayat, filmlerde gördüğümüzde "tesadüf" ve "saçma" diye nitelendirip burun kıvırabileceğimiz şeylerle dolu. Zaten bu yüzden "gerçekçi" edebiyat aslında pek de "gerçek" değildir. "Gerçek, gerçek diye bir şeyin olmadığıdır" da diyebiliriz.
Filme +18 kısıtlaması getirilmesinin tek sebebinin hükümet ve onun temsil ettiği değerlerin eleştirilmesi olduğunu düşünüyorum. Bu seviyede küfür ve şiddet olan hiçbir filmde +18 yasağı görmedim.
Bu arada filmdeki vaazın bizzat İhsan Eliaçık tarafından yazıldığını düşünüyorum. Galiba filmin sonunda ismi yazıyormuş, Ekşi Sözlük'te gördüm, filmin sonunda dikkat etmemiştim. Benim tahminimin nedeni birebir ona ait olduğunu bildiğim bazı cümleler ve filme girmeyi beklerken çıkanların arasında Eliaçık'ın da olması :)
Kısaca eğlenceli olduğu kadar başarılı da bir film İtirazım Var. Filmin müzikle ilişkisi de isminden ibaret değil. Bir kez izleyip geçilemeyecek bir film. Serkan Keskin de bu filmdeki rolüyle İstanbul Film Festivali'nde aldığı en iyi erkek oyuncu ödülünü sonuna kadar hak etmiş. Komedi ağırlıklı sahnelerde de, ciddi diyaloglarda da, vaazda da aynı başarıyı yakalamış.
Reha Erdem'in "Jîn"i her şeyden evvel cesur bir film. Sanatçının, muhalifin, aydının, normalleşen şeyler üzerine konuşan kişi olmadığını hatırlatan bir film. Bugün Kürt sorununda toplum bir yere geldiği için, ortalama şeyler söyleyerek ileride, zamanın adaletinden kurtulabileceğini sananlar işte bu yüzden fena halde yanılıyorlar. Ahmet Kaya'ya sahip çıkmak bugün bir bedel gerektirmediği gibi zamanın ruhuna, daha da ötesinde iktidara uymak için yapılması beklenen bir eylem. Oysa Jîn gibi bir film çekmek, tam da olması gerektiği gibi toplumun ve zamanın bir adım önünde.
Jîn'in dağdan eve kaçışını anlatıyor film. Bu kaçış daha doğrusu "kaçamayış" hikâyesinde Jîn'in tek başına olduğu sahneler hayli fazla. Doğadan kesitlerin gösterilmesi ile başlayan ve sonra bu sahnelerde görülen hayvanların, doğanın ilerleyen dakikalarda anlamlandırıldığı filmde, doğanın ve burada yaşayan canlıların Jîn ile paralelliği önemli bir yer tutuyor. Hatta bu paralelliği sağlamak için çok çaba harcandığını, bunun fazlası ile göze sokulduğunu söylemek mümkün.
Jîn kaçarken ve dönerken kolluk kuvvetlerinin operasyonlarından saklanmaya çalışmakta ve mermilerin, bombaların hedefi haline gelmektedir. Savaşı, asla yakından görmemiş biri olarak bunun ne büyük bir travma olduğunu sadece tahmin edebiliyorum.Yanı başınızda bombaların patlaması, en ufak bir harekette ölebilecek olmanız, insanın duyma eşiğini zorlayan sesler, müthiş bir karmaşa... Filmde bu korku, endişe ve travma hali hayvanların kaçışlarından, reflekslerinden de çok iyi okunuyor. İnsana göre silah karşısında daha da savunmasız olan bu canlıların kullanımı ve bunlarla Jîn arasında tâ filmin son karesine kadar kurulan paralellik bu yüzden oldukça işlevsel. Fakat yukarıda da belirttiğim gibi bunun çok fazla yapılmış olması ve bazı sahnelerde bu görüntülerin gerçek olmadığının göze batması bir sorun olarak görülebilir.
Filmin en iyi yanı seyirciyi olay akışının, kahramanın eylemlerinin filmde olduğu gibi olması gerektiği konusunda ikna etmesi. Yani izleyici, "aslında şöyle de olabilirdi" diyemiyor olayların gelişimi karşısında. Jîn'in dağdan inmesi ve sivil kıyafetler giymesinin ardından başına gelenler, geri dönmekten başka bir yolu olmadığına ikna ediyor bizi. Karakterin davranışları, havada kalmıyor. Kendimizi onunla özdeşleştirebiliyor, onu anlayabiliyoruz. Filmi izleyen herhangi biri, siyasî görüşü ne olursa olsun Jîn'in Mersin'e sağ salim varabilmesi isteğini taşıyacaktır film boyunca. Bu da önemli bir başarı.
Filmin ilk doğa sahnelerinin ardından gelen gece sahnelerinin görüntüsü de bizi filmin içine çeken sebeplerden biri olarak gösterilebilir. Sahnelerde ışığın kullanımı sebebi ile seyirci etrafı muhtemelen Jîn'in de görebileceği şekilde görüyor.
Jîn'in kaçarken hem örgütten hem de kolluk kuvvetlerinden saklanmaya çalışması onu daha yalnız kılıyor. Dönerken de yaralı bir askere rastlaması trajik bir durum çıkarıyor ortaya. Ancak bu trajedinin bir seçimle sonuçlandığı da söylenemez. Askeri kurtarmasına rağmen diğer yandan geri dönüyor oluşu sadece kararsızlığı, dolayısı ile trajediyi daha da arttırıyor.
Jîn'i, soğuk bir İstanbul gecesinde seyrettim. Sinemanın küçük bir salonunda gösteriliyordu film. Ama büyük oranda doluydu. Şaşırtacak miktarda bir izleyici kitlesine ulaşacağını düşünmüyorum ama boş bir salonda izlememek her şeye rağmen güzeldi. Çok daha iyi bir seçeneğiniz yoksa Jîn'i izleyin.
Tepenin Ardı filmini çok merak ediyordum. Gösterime girdiği ilk günden itibaren filmi izlemek için büyük bir istek vardı içimde. Film hakkında çok şey okumuş değildim. Sadece çok ödül aldığını biliyordum. Bir şeyler okumamış olmam da bilinçli bir tercihti. Ama hakkında pek de bir şey bilmediğim bu filme sadece fragmanını izleyerek ve ufak birkaç not okuyarak gitmek istemem garipti doğrusu. Belki de içgüdüsel bir şeydir. Ama filmden çıkarken duygularımın beni yanıltmadığını görmek gerçekten sevindiriciydi.
Tepenin Ardı pek çok açıdan okunabilecek, hakkında çok şey söylenebilecek, üzerinde çeşitli yazılar yazmaya müsait bir film. Bu bakımdan oldukça “yoğun” olduğunu söylemek gerek. Elbette bu, filmin başarılarından biri olarak çıkıyor karşımıza. Farklı okumalara açık zengin bir hikâyeye sahip olan film, insanların kendinden olmayanları ötekileştirmesi, durmadan bir günah keçisi yaratıp sorunları kendilerinden uzak tutması bakımından incelenebileceği gibi sınıfsal bir bakış açısı ile mülkiyet açısından da izlenebilir.
“Ötekinin
En Önemli İşlevi ‘Biz’i ‘Biz’ Haline Getirmesidir”
Aslında bu üç meseleye de baktığımızda filmin temel olarak insanlığın çok eski meselelerini tartıştığını görüyoruz. İnsanoğlu öteden beri bir “biz” oluşturma telaşındadır. Bunun için çok farklı kavramların etrafında bir araya gelip “biz” olmaya çalışmıştır. Bir totemin etrafında toplanmışlardır önce. Aynı toteme inananlar aynı aileden sayılmıştır. Kan bağının göz ardı edildiği bir dönemdir bu. Sonra kan bağı da girer devreye. Artık aynı “kan”ı taşıyanlardır “biz”i oluşturanlar. Derken biraz daha genişler bu durum: Etnisitenin etrafında bir araya gelebilir insanlar. Ya da siyasî bir gücün, bir dinin… Aynı toprak üzerinde yaşamak da “biz” olmaya yeter bazen. Bugün için durum çok daha karışıktır. Eskiden de kısmen böyle olmakla beraber bu “bizi” oluşturan bağ, bugün daha çok çıkarlarla örülmektedir. Tepenin Ardı’ndaki “biz” de daha çok ekonomik çıkarlar etrafında toplanarak meydana gelir.
Faik, onun oğlu Nusret ve Nusret’in oğulları Zafer ve Caner kan bağı ile birbirlerine bağlı olsa da onları Mehmet ve Meryem ile birleştiren, sonra da “ötekilere” karşı beraber hareket etmelerini sağlayan dürtü ekonomik çıkardır. Burada söylemem gereken asıl şey “bizi biz” yapanın “ötekiler” olduğudur. Ali Kemal Yılmaz (Sevda Yılmaz), Natama’nın birinci sayısındaki yazısında ötekiler üzerine düşünürken bu konuyla ilgili çok yerinde saptamalar yapıyor.* Bizin penceresinden ötekiyi tanımlarken ötekinin “düzeni, istikrarı, ahlâkı” bozduğunu söylüyor ve “ötekinin en önemli işlevinin ‘biz’i ‘biz’ haline getirmesi” olduğunu belirtiyor. Filmde önce ötekileştirilip sonra düşmanlaştırılan Yörükler aslında izleyicinin birbirlerine karşı hiç de dürüst olmadıklarını bildiği karakterlerin birlikte hareket etmesini sağlamaktadır. Sülü, Nusret’in vurulmasını; Caner köpeğin öldürülmesini Yörüklerin üzerine bırakarak ötekilere bir işlev daha yüklemektedir: Günah keçisi olmak. Filmde görmemiş de olsak kuvvetle muhtemel Mehmet’in ağaçları kırması da Yörükler’in üzerine kalacaktır. Ötekiler, hem birlik olmayı kolaylaştırmakta hem de bu birliğin dağılmasına sebep olabilecek eylemlerin müsebbibi olarak gösterildiğinden birliğin garantisi olarak durmaktadır.
Ötekilerin bu filmde Yörükler olarak ortaya çıkması ise yine çok eski bir sorunla karşı karşıya olduğumuzu hatırlatır bize. İnsanlığın en eski yazılı metni olan Gılgamış’ın da aslında bu sorun etrafında döndüğüne dair yorumlar vardır. Gılgamış ve Enkidu ikilisi üzerinden medenîler/yerleşik olanlar ve medenî olmayanlar/göçebeler arasındaki ilişkinin anlatıldığı ve bu dönüşüm sürecinin işlendiği söylenir. (Konuyla ilgili bazı düşüncelere şuradan da ulaşılabilir: http://kitaplar.ankara.edu.tr/dosyalar/pdf/119.pdf) Bin yıllar sonra Osmanlı’nın da başını ağrıtan en önemli meselelerden biridir bu: Göçerlerin iskânı. Öyle ki bu sebeple ortaya bir kahraman bile çıkmıştır. Köroğlu, bize o günlerden miras kalmıştır. Filmde de bu olaylardan yüzlerce yıl sonra yine aynı mesele ile karşı karşıyayız.**
Sınıfsal İlişkiler
Yörüklerle, yerleşik olanların mücadelesi elbette sınıfsal bir mücadeledir aynı zamanda. Çünkü Yörük için sınır yoktur. Bahçesi yoktur ki Yörük’ün, bir de ona “çit” çekebilsin. Faik ise üstüne basa basa bu toprakların onun tapulu malı olduğunu söyler. Bu yüzden Yörüklerin yaşam tarzı ona göre tamamen “düzen bozucudur”. Yani yukarıda aktardığım öteki tanımına birebir uygundur. Filmin tek sınıfsal yönü bu değil: Faik ve onun yanında çalışan Mehmet’in arasındaki ilişki de bu açıdan değerlendirilebilir. Zira Faik bütün malların sahibidir. Mehmet ise onun yanında çalışmaktadır sadece. Faik’in karakteri ve eylemleri ile de bu ayrım daha da görünür kılınmıştır filmde. Faik sürekli bağırmakta, Meryem, Mehmet ve oğulları Sülü de onun istekleri için koşuşturmaktadır. Şenay Aydemir’in de temas ettiği “Nusret’in Mehmet’in karısı üzerinde sınıfsal üstünlüğünden kaynaklı bir ‘hak’ iddia edişinin ardında yatan güdü” de bu mülkiyet meselesidir.*** Tabi Meryem’in filmdeki tek işlevi bu değildir. Sınıfsal çelişkiyi kadın-erkek açısından da ortaya koyar Meryem. Meryem, filmdeki tek kadın olarak erkekleri itidale davet etmektedir. Ancak Zafer öldükten sonra jandarmaya haber verilmesini söylemesi Meryem’in çocuğa bakmak için eve gönderilmesi ile cevaplanır. Yani kadın, erkeklerin egemen olduğu o hayatta erkeklerin gözünden en uygun görüldüğü yere gönderilmiştir yine: Evine.
Filmin siyasal içeriği bu sınıfsal ilişkilerle sınırlı kalmaz. Zafer’in filmdeki işlevi de başlı başına siyasîdir. Zafer, askerden sonra bir travma yaşamıştır ve psikolojisi oldukça bozuktur. İçine kapanık olan genç adam sürekli hayaller görür. Zafer’in; bu sorunları, askerlik sebebi ile yaşıyor oluşu manidardır. Zira orada da başka bir öteki ile savaşırken bu hale gelmiştir. Yeni “ötekilerle” olan savaşta ise eskisi kadar bile “şanslı” olmayacaktır.
Patlayan “Tüfekler” Filmin en iyi yanlarından biri hiçbir gereksizlik barındırmıyor oluşu. Ufacık bir diyalog bile bir yerde mutlaka anlamlanıyor. Çehov’un o meşhur sözü gerçekleşiyor yani. Filmdeki “tüm silahlar” filmin sonunda patlıyor. Patlayan silahlardan biri gerçek anlamda silah. Filmin neredeyse başından beri gördüğümüz silahın bir şekilde patlayacağı izleyiciye sezdiriliyor. Caner’in, Sülü gelirken ateş etmesi ile gerilim başlıyor. Çocuğun silaha düşkünlüğü ve bu konudaki ciddiyetsizliği bizi silahın patlamasına hazırlıyor. Filmde patlayan ikinci silahsa Sülü’nün keskin nişancı olması. Nusret vurulduktan sonra elinde silah gördüğümüz tek kişi Zafer’dir. Zafer’in psikolojik sorunları sebebi ile böyle bir şey yapacağı düşünülebilir. Belli ki yönetmen de bu kafa karışıklığını az da olsa yaratmak istiyor. Fakat burada yine Faik’in Caner’e nişan almayı öğrettiği sahneye dönüyoruz: Faik, keskin nişancılığı Caner’e Sülü’nün öğretebileceğini söylüyor. Demek ki Sülü keskin nişancı. Filmde bunun anlamlandığı tek yer ise Nusret’in vurulması. Nusret’in epey uzaktan vurulduğunu bildiğimize göre filmin karakterleri arasında bunu yapabilecek olan tek kişi Sülü’dür. Zaten, Nusret’in Meryem’in yanına girdiğini de sadece o görür. Filmde patlayan bir diğer silah ise “kamuflaj”. Hayalinde askerlerle konuşan Zafer, sürekli kamuflajının hazır olduğunu söyler. İntikâlin sürü ile beraber yapılmasının ne anlama geldiği de yine Zafer vurulana kadar havada kalan bir husustur. Fakat Zafer’in vurulması ile bu konuşmalar da anlamlanmış olur. Esasen bu filmde yönetmenin daha az şey anlatmasını bekleyebilirdik. Yönetmen bu noktaları daha üstü kapalı da anlatabilirdi. Bu durumda biz de karakterlerle aynı yerden izlemiş olurduk olayları. Şimdi her şeyi biliyoruz. Örneğin ağaçları Mehmet’in kırdığının gösterilmesi bir fazlalık olarak değerlendirilebilir. Eğer bu sahne gösterilmeseydi izleyicilerin bu sonucu tüm bu ilişkilere bakarak çıkarması çok da zor olmayacaktı. Tepenin Ardı son zamanlarda izlediğim/okuduğum “hikâyeler” arasında en iyilerinden biriydi. En iyisi desem de diğerlerine haksızlık etmiş olmam sanırım. Hakikaten bu kadar az kişiyle, bu kadar az mekânda, bu derece yoğun bir hikâye anlatmanın büyük bir başarı olduğunu düşünüyorum. Filmi izlerken akşam ateşin başında oturulan o sahnelerde Bir Zamanlar Anadolu’da geldi aklıma. O sahneleri Nuri Bilge Ceylan bakışı ile izlemek hiç fena olmazdı doğrusu. İzlememiş olanların mutlaka izlemesi gereken bir film. İnsan ilişkilerini, bu kadar basit olaylar üzerinden böyle “büyük” anlatılara bağlamayı ustalıkla becermiş Emin Alper.
* Ali
Kemal Yılmaz (Sevda Yılmaz), “Ötekiler Kimleri Ötekileştiriyor,” Natama, 1 (2012) 68-69
**
İnsanların tarih boyunca kendilerinden olmayanları “canavarlaştırmasına” da iyi
bir örnektir Gılgamış. Enkidu’nun henüz şehre gelmeden önceki tasvirleri ya da
daha sonra Enkidu ve Gılgamış’ın beraber öldürdükleri Humbaba bunu açıkça
gösterir. Oğuz Kağan destanında da babasını öldüren Oğuz Kağan’ın korkunç bir
hayvanı öldürmüş gibi anlatıldığını görürüz. Kürtlerin kuyruğu olduğunun söylenmesi
de bundan farklı bir şey mi? Filmde Yörüklerle ilgili söylenenler de bu “başka
türlü görmenin” bugüne uyarlanmış, biraz yumuşamış şeklidir sadece.