kitap etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
kitap etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

10 Ekim 2018 Çarşamba

Vüs'at O. Bener, Dost - Playlist


Vüs'at O. Bener'in Dost kitabındaki "Dost" ve "Sarhoşlar" öykülerinde müziğin özel bir yeri var. Ya da bu öykülerdeki şarkıların benim için özel bir yer var, emin değilim. İçinden şarkı geçen bu öyküleri okurken "duyduğunuz" o şarkıları biliyorsanız eğer, öykü bitene kadar zihninizde çalmaya devam eder. Öykünün ritmi ile müziğin ritmi birbirini tamamlar. "Dost"ta kendine birkaç satır ile yer bulan şarkı, öyküyü her okuyuşumda zihnimde çalar mesela. Sanki müziğin ve güçlü diyalogların etkisiyle sözcükler film sahnelerine dönüşür. Bu öykülerdeki şarkıları Müzeyyen Senar, Zeki Müren, Münip Utandı, Safiye Ayla gibi isimlerin seslerinden Spotify'daki bu "playlist"te topladım. 






"Dost"
- Kör olası hava, es biraz. Boğulacağız neredeyse. Sigaram bitmiş, var mı sende Niyazi Bey? 
Uzattım. 
- Naciye'ye de ver bir tane. Al al bırak kibarlığı... Hani bir şarkın vardı senin, onu da söyle ağırdan. 
Nazlanmadı. Kurşuniye çalan gözlerinde garip bir parlaklık belirip söndü. Kırgın, dokunaklı bir sesle başladı: 
"...Öyle karanlık gece ki ruhum, olmuyor sabah..." 

 "Göze mi Geldik?", Seçil Heper


Fasıl sevenler için



"Sarhoşlar"
Yaylı arabada dört sarhoşuz. Eczacı bir türkü tutturmuş. Kimimiz katılıyor, kimimiz uyukluyor.
(...) 
Yanımızdan tek katlı bir araba geçti. Arabacı bir küfür savurdu. Eczacı yeni baştan bir şarkıya başladı, katılan olmayınca yarıda kesti. 
(...) Bu kez daha tiz ama karanlık sesi. 
"Alnıma yazılmış bu kara yazı,  
Kader böyle imiş, ağlarım bazı..." 
Arabacı derin bir iç çekti. Bize bile biraz dokundu. Hoca Sadi söylenmeseydi ağlardık belki de;  
- Yahu Tahsin, sus Allahını kitabını seversen. Bırak şu zırtlak sesle şarkı söylemeyi.


Keklik Gibi Kanadımı Süzemedim, Nida Ateş

Derya Tezcan söylüyor


Eczacı suratını astı. Bu kez de sessizlik sinir bozucu. Atların ayak sesleri yeterli değil. Hoca dayanamadı. 
- Ulan, dedi, olmayacak. Hadi kardeşim, hadi. Senin çekilir sesin hiç değilse. Başla şöyle hafiften de içimiz açılsın... 
Hakim yan gözle beni süzdü: 
- Söyle. Utanma. 
İçim de öylesine yanıyor... 
."Olmaz ilaç", dedim "sine-i sadpareme." 
Kim düşünecek onların ne istediğini. Gözü kör olsun, içtim mi içime bir ağırlık, kafama bir durgunluk, sinirlerime bir uyuşukluk gelir, kapıp koyuveririm kendimi. Kapıp koyuverince de... 
"Çare bulunmaz bilirim yareme" 
Zorlamadan, ağzımın kenarından sızar bu şarkı.


Münir Nurettin söylüyor

Müzeyyen Senar'dan dinliyoruz


Sürahilerin biri dolup biri boşalıyor. Sofrada kaygılı bir durgunluk var. Konuşmuyor gibiyiz. Çiftlik sahibi birden: 
- Size bir plak dinleteyim, dedi. 
Tam sırası diye düşündüm. Kambur yerinden fırladı. Gramofonda cızırtılı bir ses: 
"Sen arzu ettin, bu ayrılık senden eserdir." 
(...) 
Plak biter bitmez adamın eli, küçük bir yarım çember çizdi. Kambur iğneyi değiştirmeden yeniden başlattı.  
"Sen arzu ettin" 
Sararmış parmakları isteksizce kadehine uzandı. 

Perihan Altındağ'ın taş plak kaydı


Hakimin karısı veremdi. Ne diye verem olmuştu sanki? (...) Biraz da kendine baksaydı. Bir deri, bir kemik. Tutturmuş kürk manto diye. Nesine yani? Ama bu şarkı... 
"Alaturka bir plak çalınmıyor mu, canım sıkılıyor", demişti bir gün. "Ne memleket. Sanatoryumun karşısında kır kahvesi var. Allahın günü "bir ihtimal daha var"ı çalar dururlar, diye sızlandı kadıncağız. Gel de deli olma. Param olsa İsviçre'ye gönderirim. İstemem mi, ama yok işte.

Münip Utandı söylüyor

Safiye Ayla'dan dinlememek olmaz


6 Haziran 2014 Cuma

Nakkaşın Ölümü


Benim Adım Kırmızı’daki ‘İmza Meselesi’ne Roland Barthes’ın Olası Cevabı: “Nakkaşın Ölümü!”

Orhan Pamuk’un Benim Adım Kırmızı[1] romanı 16. yüzyıl İstanbul’unda geçer, roman kabaca nakkaşlar arasındaki ilişkiler ve buna bağlı gelişen olaylar üzerinden kurulmuştur. Romanın nerdeyse kahramanlarından biri olarak minyatürlerden bahsedebiliriz. Doğu kültürüne ait minyatürlerde “Frenk etkisi” nedeni ile Batı’daki resim sanatına özenilmesi ve bu iki kutup arasındaki mücadele anlatılır kitapta. Doğu ve Batı’nın birbirine benzeyen ve aynı zamanda birbirinden çok farklı olan bu iki sanat dalının en çok vurgulanan özellikleri ise minyatürde nakkaşı öne çıkaracak bir imza ve kişisel bir üslup bulunmazken, resimde imza ve kişisel üslubun önemli olmasıdır. Kitapta bunun üzerinden Doğu toplumuna ait anonimlik ya da bir cemaat olma hali ile Batı toplumuna ait bireysellik, bireycilik meselesi tartışılır.

Kitabın henüz başlarında, sonradan Zeytin lakaplı nakkaş olduğunu öğrendiğimiz katil, işlediği cinayetten bahsederken okurların, daha doğru bir ifade ile muhatabın,  kelimelerinden ve renklerinden yola çıkarak kendisinin kim olduğunu keşfetmeye çalışmasını istiyor. Ardından da şunu ekliyor: “Bu da bizi şimdi çok revaçta olan üslup konusuna getiriyor: Nakkaşın kendine ait bir usulü, kendine mahsus bir rengi, sesi var mıdır, olmalı mıdır?” (25) Bu sorular kitap boyunca tartışılan meselelerin özeti aslında. Cevaplarına gelince; Enişte gibi olmalı diyenleri de, nakkaşların çoğunluğu gibi olmamalı diyenleri de görüyoruz romanda. Olmamalı diyenler bunun “Frenk etkisi” olduğunu söyleyerek, bu özelliklerin Batı’ya ait olduğunu, kendi geleneklerinde bunun söz konusu olamayacağını savunup bizi ilk paragrafta ileri sürdüğüm tezdeki temel ayrıma götürür.

Katil, nakkaşların üstadı Behzat’tan bahsederken, onun imzasını resmin gizli bir köşesine atmadığını söyler. (26) Çünkü “[ü]slup diye tutturdukları şey, kişisel bir iz bırakmamıza yol açan bir hatadır yalnızca” (27) Bu fikir, romanda sıklıkla tekrarlanır. Üslup, sanatçının eserinde bilinçli olarak yarattığı kişisel iz değildir onlara göre. Kara, Üstat Osman’a “has bir nakkaşı, sıradan bir nakkaştan ne ayırır?” diye sorunca Üstat Osman nakkaşa ilk olarak Çin ve Frenklerin etkisi olduğunu belirttiği ‘üslup ve imza’yı soracağını söyler. (73-74) Buradan da kolaylıkla anlayabiliriz ki hâkim kanıya göre has bir nakkaş bu gibi şeylerin peşinde koşmamalıdır. Zaten öncesinde de nakkaşın kimliğinin önemli olmadığını vurgulamıştır Üstat Osman. Kusur, imza, üslup meselesi hakkında başka bir yorumu da katilin kimliğinin resimlerden tespit edilmesi sırasında görürüz: Kulakların dikkat edilmediği için herkes tarafından farklı çizildiğin söyleyen Üstat Osman, bunun “kusur olduğu için her nakkaşta farklı” olduğundan bahseder. Bir sonraki cümlede ise bu yargıyı, kusur için “Yani bir çeşit imza.” diyerek imza meselesine doğrudan kendisi bağlar. (292) Görüldüğü gibi gelenekte, bireylere özel ve kopyalanamayacak kadar kişisel olduğu söylenen imza üzerinden bireysellik karşıtlığı savunulur. Birey olmanın, dahası herkesten farklı, biricik olmanın sembolüdür imza. Romanda bu tutum gelenekte kabul görmeyen bir tutum olarak karşımıza çıkar.

Kitabın YKY'den çıkan yeni baskısı.
Romanda üsluba sahip çıkıldığı bölümler de vardır. Fakat buralarda kişisel bir üsluptan bahsedilmediği de açıkça vurgulanır. Hazine Odası’nda Üstat Osman, Behzat’ın “(…) eski üstatların kusursuzluğuna ulaştığı zaman, nakşını başka bir nakkaşhanenin ve şahın istekleriyle karıştırmamak için  (…) kendi kendini kör ettiğini” (368) söyler. Burada aslında bahsedilen, kişisel bir üslup değildir. Zaten öyle olsa bile resme imza atmadıktan sonra bunun yıllar sonra anlaşılması güçtür. Bu durum ilerleyen sayfalarda daha net bir biçimde açıklanır: Kara “Üstat Osman’ın telaşı ise Nakkaşhane’nin üslubunu korumak.” der. (415) Frenk etkisinde resimler yapmamak için kendini kör etmesi de bundandır. Bir nakkaş olarak kendi üslubunun değil yine bir cemaat oluşturan nakkaşhanenin üslubudur söz konusu olan. Kara ileride tekrar “O sizlerin değil, Osmanlı nakkaşhanesinin bir üslubu olsun istiyordu” diyerek aynı vurguyu yinelemiş olur. (429)

Bunlar yalnızca minyatürler üzerinden de ele alınmaz romanda. Kitabın son bölümlerinde Kara diğer nakkaşlara “Şah’ın kızına aşkını ilan ettiği için Diyarı Çin’e sürgüne giden mutsuz Türkmen Beyi’nin hikâyesini” anlatır. (452) Bu elbette Kara’nın kendi hikâyesidir. Ya da tam tersi: Kara’nın hikâyesinin aslının bu hikâye olması da mümkün. Ama bu bir sorun teşkil etmez zaten. “Bütün masallar, herkesin masalıdır. İnsanın kendinin değil.” der Kara. Burada da bireysellik ortadan kaldırılır ve böylece anlatıcı aslında bize romanın kendisine dair de bir şey söyler: Bu cümle, pek çok eski hikâye içeren bu romanın yazarın kendi yapıtı olmadığını söyleyeceklere, bir “intihal” iddiasına cevap gibidir. Dahası bu cümle post-yapısalcıların aslında tüm anlatıların yapısının aynı olduğunu söylemesini; daha sonra Barthes’ın yazarı öldürüp, bir kurmacada yazılan şeylerin aslında toplumdan bilinçli ya da bilinçsiz olarak alınıp “yazıcı” tarafından organize edilmesi ile ortaya çıktığı ve “yazar”da bir muhteşemlik, bir orijinallik bulunmadığı fikrini hatırlatır. Minyatürdeki durum da bununla paraleldir, orijinallik, kişisel bir üslup sahibi olmak amaçlanmaz. Minyatürün sahibi eserinde görünmez. Barthes’ın terimleri ile konuşarak özetleyecek olursak; minyatüre “çizi”, nakkaşa “çizici” diyerek derecelerini düşürmemiz uygun olur. Bu bakımdan romanda literal olarak bir nakkaş ölümü ile birlikte, Barthes'ın "yazarın ölümü" dediği şey nakkaş için de geçerlidir. Orhan Pamuk'un nakkaşı öldürerek böyle bir göndermeyi düşünmüş olması da ihtimal dahilindedir. 

Tüm bunları göz önüne aldığımızda ise meseleyi edebiyattan daha geniş bir alana taşırsak Benim Adım Kırmızı’da “kolektif bir ürün” ile kişisel olduğu söylenen bir ürünün karşılaştırıldığını görürüz. Bu yalnızca minyatürleri ve resimleri yapanlarla değil, aynı zamanda bunlara konu olan şeylerle de ilgilidir: Resme bir kişi ya da şey kendisi olarak, bizzat kendisini temsilen girerken; minyatür doğrudan birini ya da bir şeyi taklit/temsil etmez. Mesela Batı’da portresini gördüğünüz biriyle karşılaştığınızda onu tanımanız mümkünken, minyatürde gerçek bir kişinin yerine çizilmiş bile olsa minyatürde gördüğümüz şey sıradan bir insan figürüdür. Bu yüzden resim ile minyatürün romandaki ikiliği karşıtlığı, bireyi öne çıkaran Batı ile cemaati öne çıkaran Doğu’nun mücadelesidir.




[1] Orhan Pamuk, Benim Adım Kırmızı (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012) Kitaptan yapılacak alıntılar parantez içinde sayfa numaraları ile gösterilecektir. 

19 Temmuz 2013 Cuma

Kara Kitap'tan





"Sessizlerin, anlatmayı bilmeyenlerin, kendini dinletemeyenlerin, önemli gözükmeyenlerin, dilsizlerin, o iyi cevabı hep olaydan sonra evde düşünenlerin, insanların hikâyelerini merak etmediği o kişilerin yüzleri diğerlerinden daha anlamlı, daha dolu değil mi? Sanki anlatamadıkları hikâyelerin harfleriyle kaynaşıyor bu yüzler, sanki sessizliğin, ezikliğin, hatta yenilginin işaretleri var onlarda." Orhan Pamuk, Kara Kitap



Yeraltı filminden.

29 Nisan 2013 Pazartesi

Ağır Roman Argo Sözlüğü


Ağır Roman
'ı okurken kitabın başlarında fazlaca takılır insan. Kitapta argo sözcükler çok kullanıldığı gibi, anlatıcının üslubu da bu atmosfere uygundur. Zamanla kelimeler bağlamlarından hareketle anlamlandırılır. Ancak bazen kelimelerin anlamlarını tam olarak bilmek daha iyidir. Bu yüzden kitabı okurken sözlük kullanmamış fakat bazı kelimeleri not etmiştim. Daha sonra bunları argo sözlükleri yardımı ile listeledim. Liste uzun zamandır bilgisayara aktarılmak üzere bekliyordu. Sonunda tüm listeyi bilgisayara aktardım. Ağır Roman'ı okurken zorluk çekenlere faydalı olur umarım. Ağır Roman'ı okuyun diye ayrıca bir öneride bulunmama sanırım gerek yoktur :)


Agir: i. (“ateş” anlamında Kürtçe k.) Tabanca.

-aki: e. Argo sözcükler türetmede yararlanılan Yunanca kökenli son ek.

Akoz etmek: d. (Yun. – Türk. ) Susmak, sükût etmek

Aynacı: s.( Fars) göz boyayıp, aldatmaya çalışan, işine düzen, hile karıştıran (kimse).

Basmak: Esrarı plaka haline getirmek.

Bitirim: s. ve i. Kumar, uyuşturucu alımsatımı, dolandırıcılık gibi işlerde bilgili, deneyimli (kimse).

Bitirimhane: i. (Türk. bitirim; Fars. hâne) Meyhane, içkievi – Genelev, kerhane

Cavlağı çekmek: d. Ölmek, ölüp gitmek.

Caz yapmak: d. (İng. – Türk.) Gevezelik etmek, boşa konuşmak

Covino:  s. (İtal. giovone, “genç”) Şık, gösterişli, süslü, Hıristiyan.

Çıban: (Es. Türk. Çıpkan’dan) Yüzük, irice ve altın yüzük.

Çocuğu koymak: (Futbolda) Gol atmak.

Gafti: bkz. Kafte

Gaftici: i. Hırsız.

Haso: s. (Ar. Hass’dan) Asıl, esas – İyi, güzel, hoş.

Havalanmak: (Ar. – Türk.) (Kadın için) Olağan tavırları değişerek, cinsiyetini ortaya koyacak biçimde davranmak. Kırıtmak, cilve yaparak, açık saçık giyinerek erkeklerin ilgisini çekmek istemek. (Erkek için) İçkiye, kumara, çapkınlığa başlayıp huyları, davranışları değişmek, uçarılık etmek.

Herifçioğlu: d. (Ar. hârif – Türk. k.) Kızılan, öfke duyulan bir adamdan söz edilirken kullanılır.

Kafte: i. (kılefte’den b.?) Hırsızlık,  çalma.

Kelav: i. (Çing.) Orospu, fahişe.

Kıllı: s. ve i. İskambil kâğıtlarında değeri on olanlar: Onlu, vale, kız, papaz

Kırmak: Uyuşturucu maddeyi bir başka uyuşturucu ile karıştırmak.

Kirişi kırmak: d. Gitmek, savuşmak, bulunduğu yerden kaçmak

Kofti: s. (Yun. ketakopto’dan kıs.) Anlamsız, değersiz, işe yaramaz, uyduruk (şey, haber, söz)

Kuni: i. (Fars.) Maket, anüs.

Labuş, Labunya: i. (Çing., lubnia “fahişe”den) Edilgin cinsel erkek, kadınsı tavırlı erkek eşcinsel (lubunya)

Lombak: s. ve i. Garip çehreli, pörtlek gözlü (kimse)

Matiz: s ve i. (Yun. methysos “içkici, içkiye düşkün”) Sarhoş, çok sarhoş kimse

Mazın: i. (Çing.) Ücret, para. Bin lira, bin liralık banknot

Mitra:  i. (Yun. mitra, “döl yatağı, rahim”) Kadın, karı

Okumak: f. Anlamak, söylemek, anlatmak, itiraf etmek, küfür etmek, uzun uzun sövmek

Papik:  i. (Çing.) Uyuşturucu özellik taşıyan hap.

Papiklemek: f. Uyuşturucu hap içmek.

Parlak: s. ve i. Tüyüz, güzel yüzlü (oğlan, delikanlı) Edilgin eşcinsel (genç erkek)

Parlakçı: s. ve i. “Parlak” tipli delikanlılardan, erkeklerden hoşlanan (eşcinsel erkek)

Saloz: s. ve i. (Yun. salos’tan; salak’tan sal-oz?) Salak, aptal, bön

Sızaki: i. (Türk. sızmak; Yun. Son ek –aki) Kendinden geçme durumu, sarhoşluk vb. nedenlerle sızıp kalma durumu.

Şopdik: (Çing.) Küçük çocuk, bebe

Terso: s (“Ters”ten ters-o) (Kumarda) kaybeden (el) – Kaybeden (kimse) – Elverişsiz, verimiz – Parasız, züğürt (kimse)

Tırsaki:  bkz. –aki

Vizita: a. (Fr. visite, “ziyaret”ten) Fahişe ile müşteri arasında belirli bir bedelin karşılığında olan bir kerelik cinsel ilişki ya da ücret.

Zaalaşmak: f. Cinsel birleşme yapmak, çiftleşmek

Zamalifka: i. Erkeklik organı, penis.

Zanımak: f. Bakmak, ilgiyle, dikkatle bakmak


Sözlükler:

Aktunç, Hulki. Türkçenin Büyük Argo Sözlüğü (Tanıklarıyla),  3. b. İstanbul: YKK, 2002.

Püsküllüoğlu, Ali. Türkçenin Argo Sözlüğü Ekli 2. Baskı. Ankara: Arkadaş Yayınları, 2004.


27 Nisan 2013 Cumartesi

İsa'nın Türkiye Mümessili





Bazen yanına gülen surat koymak istediğim Oğuz Atay cümleleri vardır. Onlardan biri:

"Kitab-ı Mukaddes'in Türkçesi çok kötü. İngilizcesi'nden karşılaştırarak okuyorum. Biri oturmuş çok kötü bir dille çevirmiş; bir kelimesi bile değiştirilemez ya: ondan sonra bir daha düzeltilmemiş. Çeviren, sanki İsa'nın Türkiye mümessili." Tutunamayanlar, 653


27 Ocak 2013 Pazar

Yazının Mahremiyeti



Tutunamayanlar'da Selim "Aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemiyorum." der. Selim'e hak veriyorum. Pek çok zaman ben de aklımdan geçenleri yazmaya cesaret edemem. Üstelik yalnız olmadığımı da biliyorum. Çünkü yazının, şair ve yazarların, ellerinde bir dizginle kontrol edebilecekleri bir şey olmadığını, yazarken içimizde gizlediğimiz şeyleri istesek de istemesek de ortaya döktüğümüzü, yazıya dizginlerle oturanların bile en mahrem fikirlerinin fark etmeden satır aralarına sızdığını söyleyenlerle defalarca karşılaştım.

Beynin kıvrımlı bir görüntüye sahip olması bana her zaman ilginç gelmiştir: Sanki sakladığımız bunca şey o labirent görünümlü kıvrımların arasındadır. Yazmak da kıvrımların arasında sıkı sıkıya hapsettiğimiz, bizi hüzünlendiren, canımızı acıtan, birilerinin duymasından tıpkı çocukken suçüstü yakalandığımız yaramazlıklarda hissettiğimiz bir utançla korkutan tüm hatıraları, düşünceleri potansiyel olarak milyarlarca insanlarla paylaşmaktır. Orhan Pamuk bir röportajında kendisine romanlarında yazması için hatıralarını anlatanlardan bahseder. Tabi sonunda insanların zayıf yanlarını gösteren, kötü, acıklı kısımları yazmamasını da söylerlermiş. Oysa Orhan Pamuk'a göre asıl yazılacak olanlar, yazılması gerekenler de bunlardır. Edebiyat, insanların zayıf yanlarını, kötü, acıklı durumları, insanın kendisi ve çevresi ile kurduğu ilişkilerde kendisine bile itiraf edemediği şeyleri ortaya serer. Zaten bu yüzden okur insanlar. Yazar, hayatındaki şeyleri yorumlayabilen kişidir. Herkes benzer şeyleri yaşar ama yine Orhan Pamuk'un deyişi ile yazar genel düşüncelerle günlük hayat arasında bir ilgi kurar. İnsanlar yaşadıklarını  bir roman, bir öykü, bir şiirle anlamlandırır. Bir şeyi sadece yaşamış olmak anlamlı ve değerli değildir. Onu değerli kılan üzerine düşünmemiz, olup bitenler hakkındaki konuşmalarımızdır. Çünkü bunlar, yaşadıklarımızı bir yere koyar, o yerde daha güzel durur her şey, anlamı, etrafındaki kalabalıktan kurtulduğu için daha belirgin bir hale gelir böylece.

Ercan Kesal'in köşe yazılarını düşünelim. Anlattıkları herkesin yaşadığı şeyler belki de. Ama Kesal, köşe yazılarında farklı zamanlarda, birbirinden ilgisiz yerlerde meydana gelen olayları yeni bir yerde toplayıp birbiri ile ilişkilendirdiği için yaşananlar daha anlamlı hale geliyor birden. Hatta bazen yepyeni bir anlama kavuşuyor.

Kara Kitap'ta Celal diye bir karakteri anlatır Orhan Pamuk. Celal, köşe yazarıdır. Ailesi ise Celal'in yazdıklarından rahatsızdır. Çünkü Celal, ailenin bütün kirli çamaşırlarını ortaya döker yazılarında. Neyse ki bunları gerçek ismi ile yapmadığı için ailesi biraz olsun rahattır. Kendi hayatlarını gazeteden okuduklarında çoğu zaman beğenmezler de. Gerçeklerin hiç de anlatıldığı gibi olmadığını düşünürler. Zaten Pamuk da romanlarında kendisinden bahsedilmesini isteyenlerin, kendilerini okuduklarında çoğu zaman memnun olmadığını anlatır. İnsanlar zaaflarının ortaya serilmesinden hoşlanmaz çünkü.

Kürk Mantolu Madonna'da Raif, bir zamanlar yazılar, şiirler yazmaya kalkıştığından bahseder. Hemen ardından gelen cümle ise şudur: "İçimdekileri herhangi şekilde olursa olsun dışarıya vurmak korkusu, bu manasız ve lüzumsuz ürkeklik yazı yazmama mâniydi." Bu yüzden yazıyı bırakır, resim yapmaya devam eder. Ona göre resim dışarıyı bir kağıda aksettirmekten, bir aracılıktan ibarettir. Ancak resmin de böyle olmadığını anlar bir süre sonra. Resim de yazıdan farklı değildir bu konuda, onun da "bir iç ifadesi olduğunu" öğrenir. "Evde veya atölyede karaladığım şeyler arasından ancak en manasızlarını gösterebiliyor, bana dair herhangi bir şey ifade eden, içinde benden herhangi bir şey bulunan resimleri büyük bir titizlikle saklıyor ve ortaya çıkarmaktan utanıyordum. Bunlar tesadüfen birinin eline geçse, çıplak ve mahrem bir halde yakalanmış bir kadın gibi şaşırıyor, kıpkırmızı oluyor ve kaçıyordum."

Yazmak, insanın içini açmasıdır. Tıpkı Sabahattin Ali'nin dediği gibi çıplak kalmaktan hiçbir farkı yoktur. Her anlatının içinde mutlaka otobiyografik izler vardır. Anlatıcının, yazarın kendisi olup olmaması ile ilgili değil bu. Erkek bir yazar, hikâyesini kadın bir anlatıcının ağzından da anlatabilir ama o kadın da gördüğü, tanıdığı bir kadındır yine.

Çoğu zaman bizi etkileyen şeyleri yazarız, geçmişten bir anı, içimizde büyüttüğümüz bir korku, özlediğimiz şeyler, nefret ettiklerimiz ya da şimdiye, geleceğe dair bir umut, bir fikir. Birine korkularımızı, hatta tüm sevinçlerimizi bile anlatamazken herkesin okuyabileceği bir metinde bunlardan bahsetmek Raif'in ve Selim'in düşündüğü gibi düşünmemekle mümkün oluyor galiba. Utançlarımızı kamuya aşikar etmek, tüm suçlarımızı, günahlarımızı, kendimizden bile sakladıklarımızı, en zayıf yanlarımızı okurla paylaşmak, bir yazarın her şeyden evvel cesur olması gerektiğini gösteriyor bize. Bu nasıl olsa bir roman, işte sonuçta hepsi "hikâye", diyebilme rahatlığı ile yazıyor olma ihtimalimiz de yok değil. Ama en iyi  metinler pek çok zaman hatıralardan neşet eder. Okur metindeki kişiselliği bir şekilde seziyor bence, belki de yoğunluğundan. Bir şeyi yoğunlaştırmak, yavaşlatmak için lazım olan en önemli şey ise "yaşamak"tır.

Okura beynimizin, kalbimizin kıvrımlarında sakladıklarımızı açarak, ona güvenimizi gösteriyoruz belki de.  İyi eserler, bu güvenle inşa ediliyor.

9 Aralık 2012 Pazar

Mihriban İnan Karatepe Öyküsünde Üç Ana İzlek

Mihriban İnan Karatepe Öyküsünde Üç Ana İzlek:
Dindarların Sorunları, Aile-Evlilik Kurumu ve Çocukların Dünyası

İlk öykü kitabı Kadife Durağı[1] 2001 yılında yayımlanan Mihriban İnan Karatepe’nin ikinci öykü kitabı Hacıyatmaz[2] 2008 yılında Türkiye Yazarlar Birliği tarafından en iyi öykü kitabı ödülüne layık görülmüş. Yazarın son kitabı ise Aramızda[3] ismiyle 2012 yılında yayımlandı. Bu üç kitaba bakıldığında belli noktaları aynı kalmakla beraber yazarın üslubunda, tahkiye için seçtiği olaylarda ve bu olayların kurgusunda bazı değişimler olduğu görülmektedir. Tüm bu değişimlerin arasında üç kitabın bazen ayırıcı, bazen ortak özelliği olarak üç ana izlek çarpıyor göze: Mihriban İnan Karatepe öyküsünü “dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları”; “aile-evlilik kurumu”; son olarak da yine aile ilgili olarak “çocuklar” olmak üzere üç ana konu başlığında incelemek mümkündür.

Elbette üç kitapta da başka konulara temas eden farklı öyküler de mevcut. Ama Karatepe’nin öykülerinde karakteristik olarak bu üç konunun ele alındığını söylemek daha doğru olacaktır. Bunların bir tesadüften ziyade bilinçli olarak -ki her zaman böyle olmak zorunda değildir, yazıya en iyi biçimde hükmeden yazarlar bile kurmacalarda bilinçaltında yatanları satır aralarına yansıtmaktan geri duramayabilirler.- yahut da bilinçaltındaki duyarlılıkların bir dışavurumu şeklinde öykülerde yer aldığını görüyoruz.

Yazarın söyleşilerinde de öykülerinin bu üç ana konu etrafında şekillenmesi ile ilgili destekleyici fikirler mevcuttur. Mihriban İnan Karatepe bir söyleşide[4] “Bir öykücü olarak kendini nasıl tanımlarsın?” sorusuna şöyle cevap veriyor:

Kendimi öykücü olarak tanımlarım. (…) Hayatta pek çok rolümüz var kuşkusuz. Ancak bölünmüş kişiliklerimiz yok, olmamalı, diye düşünüyorum. (…) Rabbimiz bize ‘müslüman’ ismini verdikten sonra ikinci bir isim edinmek ikinci bir din edinmek gibi olacağı için bu isimle ölmeyi arzu ederim. Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat, bir öğretmen, bir öykücü…
Yazarın bu sözlerine bakarak kendisini tanımlamak için seçtiği kelimelerin, öykülerinin karakteristik olarak üç ana konuya sahip olduğuna dair tezimi desteklediğini söyleyebiliriz. Her şeyden önce kendisini tanımlayan sıfat olarak “Müslüman” kelimesini seçen yazar bundan sonra saydığı sıfatlarda da kendisini “Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat”  olarak tanımlamıştır.  “Dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları; aile-evlilik kurumu; son olarak da yine aile ilgili olarak çocuklar” şeklinde belirlediğim üç ana konu başlığını burada açıkça görüyoruz.

Dindarların Sorunları

Dindar Müslümanların sıkıntıları, değişimleri, sorunları kategorisinde seçtiğim öykülerden “İş ve İş”, “Sırada, “Aramızda”, “Ayna”, “Loş”, “Köpek Uçmak İstemiş”, “Bandırma Vapuru”, “Beyaz Güvercin” öykülerini anmanın yeterli olacağı kanaatindeyim.[5] Yazar bu öykülerde dindarların devlet karşısındaki durumundan, kendi içlerindeki çelişkilerine, kişisel değişim hikâyeleri üzerinden toplumsal dönüşümlerine kadar geniş bir çerçevede bakıyor olaylara. Bu öykülerden bazılarının, mesela Aykut Ertuğrul’un da belirttiği üzere[6] “tek bir olayın üç ayrı gözden incelendiği bir tür üçleme” olan “Aramızda”, “Ayna” ve Loş”  gibi öykülerin ayrıca aile-evlilik kurumu başlığında da incelenebileceğini belirtmekte fayda var.

“İş ve İş” (H, 9)  genç bir edebiyat öğretmeninin “dindar bir özel okulda” çalışmak üzere mülakata girmesini ve işe alınmasını konu edinen bir öykü. Ama öykünün her yerine sinmiş bir eleştiri var “İş ve İş”te. İlk olarak edebiyat öğretmeninin mülakatta sorulan soruları beğenmemesi ile doğrudan yapılan bir eleştiri göze çarpıyor. Öğretmen “Edebiyatın tanımı nedir?” sorusunu “lise öğrencisine sorulacak soru”(H, 10) diye eleştirmekte ve karşısındaki jüriyi de “beş para etmez adamlar” olarak tanımlamaktadır. Öykünün son paragrafındaki cümlelerin ise bu kez açıktan olmayan bir eleştiri içerdiğini söyleyebiliriz. Yazar burada genç öğretmenin sömürüldüğüne dair bir imada bulunmaktadır. Öykünün tamamını göz önünde bulundurduğumuzda ironik olduğuna kanaat getirebileceğimiz şu cümlelerle son buluyor metin:

         Yeni eğitim-öğretim döneminiz hayırlı olsun, dedi, müdür. Evet, dedi bir an silkinerek daldığı düşüncelerden, hepimize hayırlı olsun. Bunun gerçekten bir hayr işi olduğunu anlaması uzun sürmeyecekti. Aldığı paranın çok üstünde bir hizmetle fisebilillah uğraştı durdu. (H, 11)
“Sırada” (H, 93) isimli öyküde de dindar bir kadının yıllar sonra kurs hocasını görmesi ya da sadece gördüğünü zannetmesi üzerine geçmişi üzüntüyle hatırlaması, değişen onca şeyin üzerine düşünmesi ve kendi içinde yaptığı vicdan muhasebesi anlatılmaktadır. Bu kadın üzerinden dindar kadının, daha da geniş olarak dindar kitlelerin değişiminin/dönüşümünün sorgulandığını söylemek mümkün. Bir zamanlar kurs hocasına özenip kendine çarşaf diken (H, 95) kadının “[s]onra üniversite sevdasına çarşafı çıkar[ıp] pardösü giy[diği]” anlatılmakta (H, 96) ancak bir yandan da bu değişimden memnun olmadığı dile getirilmektedir.

Aradan yıllar geçip ziyaretlerine gittiğinde evin içinde bile uzun etekli, başı örtülü dolaşan ablalarının hala aynı konuları konuşuyor olduğunu hayretle görüyorsun. Senin bunca değişmene rağmen onlar aynı kalabilmişler. (…) Senin terk ettiğin kaleleri birilerinin hâlâ tutuyor oluşundan ne kadar şaşırsan da hoşnutsun. (H, 97)
Yukarıdaki cümlelerden de açıkça anlaşılacağı gibi hâlâ dindar olan ve yıllar önce yaşadıklarından tamamen uzaklaşamamış bulunan kadın dinî yönden “aktif bir mücadele” içinde değildir. Kadın namaz bittikten sonra da camide yarım saat oturmuş (H, 98) geçmişle bugünü arasında uzun ve derin bir hesaplaşmaya girmiştir. Elbette yazar burada tekil olarak bir kadının öyküsünü anlatmamaktadır. Bu öyküde edebiyatın da bizatihi işlevi olarak bu kadının dönüşümü üzerinden toplumsal bir bakışa ulaşıldığını, böylelilikle genel bir sorgulamaya girişildiğini söylemek uygun olacaktır.

“Bandırma Vapuru” (A, 25) öyküsünde bir imam-hatip öğrencisinin bayram vesilesi ile yaşadıkları merkez alınarak dindar yetiştirilen “orta bir öğrencisi” bir kız üzerinden resmî ideoloji karşısında benzer durumdaki insanların yaşadığı sıkıntılar ve kafa karışıklıkları anlatılmaktadır. “Civar evlerden kızların başı açık İstiklal Marşı okudukları” (A, 26) görülsün diye tören sırasında başlarını açtıkları, bayramda da başı açık dolaşmak gerektiğinden büyükler yerine orta birlerin bayrama gönderildiği gibi tespitlerin öykü içinde küçük dokunuşlarla verildiği metinde bir arkadaşının başkaraktere söyledikleri öğrencilerin çelişkiler, kafa karışıklıkları yaşadıklarını göstermektedir. “Kız Zehra, demişti Atatürk Ortaokulu’ndan nakille imam-hatibe gelen bir arkadaşı, biz neden teneffüslerde bahçeye inmiyoruz? Oğlanlar gezip duruyor…” Bunu takip eden diyalogda Zehra arkadaşına “oğlanların arasına pek karışmadıklarını” söyler ancak arkadaşının “Sen bugün Ertuğrul’la konuşup duruyordun…”  demesi üzerine bir şey söyleyemez (A, 25-26) Zehra’nın gençliğin verdiği duygularla, yapılması gerektiğini düşündüğü şeyler arasında bocaladığı böylece okura sezdirilir. Zehra, bayramda Bandırma Vapuru’nu çizdiği bir resim sebebi ile ödül de almıştır ancak verilen hediyeden memnun değildir. Bütün bayram boyunca da içine sıkıştırıldığı çoraptan çıkarak eteğinin altından görülen paçalı donu sebebi ile rahatsız olan Zehra hediye olarak “altına paçalı don giymesini gerektirmeyecek” bir çorap aldığını düşünürken hayal kırıklığına uğrar. Son cümleler yine tüm meseleyi özetler niteliktedir:

“Görünürse görünsün be, dedi içinden, burnunu çekerek… Resmi yaptık, kafayı açtık, bayrama da gittik ama uzun kırmızı çorap çıksaydı ne güzel olurdu şu paketten, bordo bir kravat çıkacağına…”  (A, 28)

Aile-Evlilik Kurumu

Mihriban İnan Karatepe’nin Hacıyatmaz kitabından “Uç Uç”, “Koyunbaba Köprüsü”, “Ben Yanında Yokken”, “Dilsiz”;  Aramızda’da yayımlanan “İçeriden Ağlama Sesi Geliyor” ve Kadife Durağı’ndaki “Aç Kapıyı Bezirgan Başı” gibi öyküleri de ailenin, evlilik kurumunun altını kalın çizgilerle çizen öyküler olarak çıkıyor karşımıza.

“Uç Uç” (H, 27) adlı öykünün anlatıcısı dişi bir uğurböceği. Modernist anlatılarla birlikte başlayan, postmodernist anlatılarda da devam eden, cansız yahut insan dışında başka varlıkların anlatıcı olduğu metinlerin güzel bir örneği “Uç Uç”. Türkçe edebiyatta öykü sahasında bu tür öykülerin en ünlü örneklerinden biri olan Haldun Taner’in “Sancho’nun Sabah Yürüyüşü” adlı öyküsünde olaylar bir köpeğin gözünden anlatılır ve köpeklerle sahipleri arasında bir paralellik kurulur. Bu öyküde de uğurböceği kendisine dair bir öykü anlatmakla kalmıyor; böceğin anlattıkları, insan hayatının uğurböceklerinin hayatına uyarlanmış şekli. Öyküde “bir uğurböceği çiftinin” ayrılık hikâyesini okurken, anlatıcı konumundaki dişi uğurböceğinin bulunduğu dalların altında oturan bir çiftin diyaloglarını da görüyor, böylece bir evlilik teklifi ile uğurböceklerinin ayrılık hikâyesini paralel olarak okuyoruz. Uğurböceğinin “Uçtun gittin. Başka dallara konar, akşama kadar güneşin altında yanar, biraz aklın başına gelir sonra yuvaya dönersin sanıyordum.” (H, 27), “tazecik, yemyeşil bir yaprağın üzerine bıraktığım larvalarıma dönüp baktım üzüntüyle…” (H, 28) gibi cümlelerinden de anlaşılacağı üzere öyküde asıl anlatılmak istenen şey uğurböceklerinin ayrılışından çok, insanlara ait bir yuvanın dağılışıdır. Zaten öykünün ilk paragrafındaki “Bildiğim şu; beni sevmiyorsun. ‘Eskisi kadar…’ dedin sözün başında ama vurgu cümlenin sonunaydı. Ben de seni, diye haykırdım. Düpedüz yalandı. ” cümleleri de ilk okunduğunda bir insanın ağzından çıkıyormuş izlenimi uyandırıyor. Yazarın bu konuyla ilgili diğer öyküleri gibi aile ve evlilik kurumuna dikkat çekilmiş olunuyor böylece.

“Dilsiz” (H,  65) öyküsünde ise aile ve bilhassa anne kavramı bu kez yokluğu üzerinden anlatılmaktadır. Öykünün odağında yetiştirme yurdunda büyümüş bir çocuk var. Bu açıdan öykü “çocuk” temalı öyküler kategorisinde de değerlendirilebilir. Ancak öyküde asıl vurgulanan şey çocuktan ziyade, çocuğun bir aileden yoksun oluşu. Bu bakımdan öyküyü aile kurumu ile ilgili öyküler kategorisinde değerlendirmek daha yerinde olacaktır. “Dilsiz”de çocuğun yetiştirme yurdundaki anıları, daha sonra okula başlayınca yaşadıkları, duygusal bir atmosferde sunuluyor okura. Çocuğun kimsesizliği, yalnızlığı vurgulanıyor. Karatepe’nin pek çok öyküsünde olduğu gibi öykünün en vurucu noktası son paragraftaki sahneyle geliyor. Okuma yazmayı öğrenen çocuğun bunu birilerine göstererek aferin almak, bu mutluluğunu başkaları ile paylaşarak gururlanmak isteği şöyle anlatılıyor:

“Çöpü dökmeye çıkan annelerinden birinin kapıdan geçmekte zorlandığını gördü, Türkçe kitabı dizlerinin üstündeydi, biraz da o duysun diye, oturduğu ağacın altından kalktı ve tabelayı heceledi.
Mee Eee Bee
Yee-tiiş-tir-me Yuurd-u” (H, 69)

Çocukların Dünyası

Mihriban İnan Karatepe’nin öykülerinde yoğunlaşılan bir başka konu ise çocuklardır. Birçok öyküde çocuk karakterler tarafından anlatılıyor olaylar. Ancak bu başlık altında inceleyeceğim öyküler anlatıcısı ya da başkarakteri çocuk olan öyküler değil. En azından bu kategoriyi oluştururken kullandığım kıstaslar bunlar değildi. Zira bunları kıstas olarak aldığımızda yukarıda değindiğim bazı öyküler de bu sınıfa rahatlıkla girebilir. (Bknz. “Bandırma Vapuru”, “Ben Yanında Yokken”, “Dilsiz”.) Bu başlık altında topladığım öyküleri daha çok çocukların gözünden anlatılan ya da başkarakteri çocuk olan ama konusu itibari ile de başka göndermeler içermeyip genel olarak çocukların dünyasına odaklanan öyküler olarak tanımlayabilirim. Bu öykülerde yazar genellikle büyük olaylar yerine çocukların dünyasını, onların saflığını, düşüncelerini, yaşadıklarını anlatıyor basitçe. Daha genel toplumsal göndermeleri olsa bile öyküde anlatılanlar çocukların masumiyeti, hiç de etkileri olmayan şeyler karşısındaki durumları etrafında toplanıyor. Ancak her şeye rağmen aile-evlilik kurumu başlığındaki öyküler ile bu başlıkta yer alan öykülerin birbirinden kesin çizgilerle ayrılamayacağını da belirtmek gerekir. Kadife Durağı’ndan “Armut Ağacı”, “Haktan”, “Çocuk”, “Marie”, “Palaz”; Aramızda kitabından “En İyi Arkadaşım” ve Hacıyatmaz’dan “Tam Tepede” bu öykülere örnek olarak verilebilir.

“Armut Ağacı” (K.D, 29) adlı öykü küçük bir kızın ağzından anlatılan, çağrışımlarla peşi sıra gelen düşüncelerden oluşuyor. Düşüncelerin merkezinde ise anlatıcının Naime isimli arkadaşı ve Naime’nin ailesi var. Naime ve ailesini kendi ailesi ile kıyaslıyor kız. Öyküde doğrudan dillendirilmese de Naime ve anlatıcının aileleri arasında sınıfsal bir fark olduğunu, anlatıcının Naime’den kıskançlıkla bahsettiğini söyleyebiliriz. Örneğin evlerinin arkasındaki bahçede bir armut ağacı olduğundan bahseder anlatıcı. (K.D, 30) Bu armut ağacı Naime’nin dedesine aittir ve “bir armutu bile parayla verir.” Oysa o, Naime’ye “minik elleri[yle] yaptığı sonra güneşte kuruttuğu sofra[sı], tabağı, çatalı[yla] ona gene çamurdan yemekler ikram et[mektedir]” Çocuk saflığı ile dolu dünyasında bu iyiliklerinin karşılıksız kaldığından yakınır. “Benim kardeşim küçük ve biz onlara benzemiyoruz” (K.D, 31) cümlesinde de anlatıcının bir karşılaştırma yapıp bundan da “yenilgi” ile çıktığı kanısına varılabilir. Öykünün sonuna doğru Naime ile bir daha oynamak istemediğini söylemesi, saçlarını tutup çekmek istemesi, “hatta [Naime’nin] annesinin balkonda yetiştirdiği çiçekleri ne kadar güzel bulduğu[n]u söylemeyecek” olması (K.D, 32) Naime ile anılarını düşünmesinden sonra “çocuk aklı”ndan geçen cezalar olarak görülüyor. Bir çocuğun düşüncelerini, kıskançlıklarını, üzüntülerini yine kendi ağzından, bir çocuk saflığı ile anlatıyor öykü.

“Haktan” (K.D, 33) isimli öykünün anlatıcısı anne karnında bulunan beş buçuk aylık bir bebek. Bebek, annesinin onu ilk fark edişinden itibaren anne-babasının duygularından, konuşmalarından öğrendiklerini anlatıyor. Kadife Durağı’nda ardı ardına gelen bu öyküler belli ki tematik bir bütünlük ile bilinçli olarak dizilmiş. Bu öykünün hemen ardından sırayla gelen diğer öykülere de kısaca değinmek gerekirse; “Çocuk” öyküsünde kuşu ölen bir çocuğun, onu gömmesinden sonra “mezarını” tekrar kazdığında kuşu bulamamasından kaynaklanan üzüntüsü; “Palaz”da sokakta bulduğu bir köpeği eve getiren bir çocuğun öyküsü anlatılıyor. Bu kategorideki diğer öyküler de yine çocuklarla ilgili çeşitli olaylar hakkında. Yazar, çocukların dünyasını, etkisinde kaldıkları önemli olayları, düşüncelerini, genellikle onların ağzından gerçekçi bir şekilde aktarıyor. Ancak bu konuda “En İyi Arkadaşım” (A, 45) öyküsünde bir örneği bulunduğu üzere bazen gerçekçilikten koptuğu da oluyor. Bir çocuktan beklenmeyecek türden cümleler yer alıyor mesela öyküde. 47. sayfada “Onların eviyle bizim ev, birbirine yaslanmış, yıkılmamak için birbirinden güç almış gibi duruyor.” ifadesini görüyoruz. Bu çocuğun önceki sayfalarda “Ölülerimizin de kulaklarına, gözlerine burun deliklerine karıncalar dolmaz mı?” diyecek bir saflığa sahipken sonra böyle “sanatlı” cümleler kurması gerçekçi görünmüyor. Ama bu hatanın dışında çocuk anlatıcı meselesinin Karatepe öykülerinde başarılı bir şekilde halledilmiş olduğunu söyleyebiliriz.

Sonuç

Mihriban İnan Karatepe’nin öykülerinde yoğunlaştığı bu üç ana konuya baktığımızda yazarın duruşunu, inancını, derdini öykülerine yansıttığını görüyoruz. Yazarın durduğu bir yer var ve öyküsünde de bunu saklamak, ideolojisinin, inancının izini silmeye çalışmak şöyle dursun bunu özellikle ön plana çıkarıyor. Yine bir röportajında “Hakim sanat anlayışı[nın]  dini kimliğin sanat eserinde ifşa edilmesini fazla “siyasi”, “propagandacı” bulu[p], ayıpl[aması]” ile ilgili soruya şöyle cevap veriyor Karatepe: “İnandığı gibi yaşamayanın, yaşadığı gibi inanmaya başlaması gibi kimliği eserinde görünmeyenin kimliği de zamanla ‘göründüğünden ibaret’ bir hâl alacaktır. Müslüman yazar, hayatın bütün seslerini eserine taşırken ezan sesine sağır kesilemez. Çünkü namaz vakti girince yazmaya ara veriyordur…”[7] Duruşunu eserlerine yansıtmakla ilgili görüşünü net bir biçimde ifade eden yazarın hem bu cümlelerinin hem de yazının başında kendisini nasıl tanımladığı ile ilgili olarak alıntıladığım “Müslüman bir anne, bir eş, bir evlat” sıfatlarının, öykülerine yansıdığını söyleyebiliriz. Özetle belirtmek gerekirse; Mihriban İnan Karatepe’nin öyküleri, yazarın kendini tanımlamasına, duruşuna, inancına paralel olarak gelişmektedir.


 Tasfiye Dergisi, Kasım-Aralık 2012




[1] Mihriban İnan Karatepe, Kadife Durağı (İstanbul: Yedi İklim Yayınları, 2001) Not: Yazının devamında bu kitap için K.D kısaltması kullanılacaktır. 
[2] Mihriban İnan Karatepe, Hacıyatmaz (Ankara: Hece Yayınları, 2008) Not: Yazının devamında bu kitap için H. kısaltması kullanılacaktır.
[3] Mihriban İnan Karatepe, Aramızda (Ankara: Hece Yayınları, 2012) Not: Yazının devamında bu kitap için A. kısaltması kullanılacaktır.
[4] Selvigül Kandoğmuş Şahin, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/selvigulkahdagmuss/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-2/2011/06/
[5] Üç ana konu başlığının her biri için örnek verdiğim öykülerin tamamı yerine burada ismi geçen öykülerden önermeyi yansıtacağını düşündüğüm birkaç öykünün açıklanmasının yeterli ve uygun olacağı kanaatindeyim.
[6]  Aykut Ertuğrul, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/aykutertugrul/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-4/2012/06/
[7] Aykut Ertuğrul, “Mihriban İnan Karatepe ile Söyleşi,” (erişim: 04.11.2012) http://www.edebistan.com/index.php/aykutertugrul/mihriban-inan-karatepe-ile-soylesi-4/2012/06/

23 Kasım 2012 Cuma

Baba Oğul Savaşının Gazisinden Bürokrasiye Giriş Dersi

Özel Ders İlanı: 
Baba Oğul Savaşı Mezunundan Bürokrasiye Giriş Dersi Verilir! Müracaat: Sûhan Tecimer.


Çocukluğu ve ilk gençlik yılları sorunlarla geçmiş, memuriyete "sığamamış" genç bir memurun hayatını anlatan Kendi İçine Düşenler Ansiklopedisi'ni basıldıktan neredeyse bir yıl sonra okuyabildim. 2012 yılının ocak ayında Okur Kitaplığı tarafından basılan bu kitabı gecikmeli de olsa okumaktan son derece memnunum.

Kitabın arka kapağında da belirtildiği gibi yazar metinlerararası bir ilişki kurarak, başkarakterin hayatında da önemli yerlere sahip olan ünlü yazarların üsluplarını başarıyla taklit ediyor romanda. Bu, romanın ilginç ve eğlenceli yanlarından biri. Okurun farklı üsluplar arasında savrulması romanı tekdüze olmaktan da çıkarıyor. Bu biçimin yalnızca bir keyfiyet olduğunu söylemek de eksik olur kanımca. İçerikle bağlantılı bir tercih bu. Üç ana bölümden oluşan Kendi İçine Düşenler Ansiklopedisi'nin özellikle ilk bölümü çok akıcı bir dile sahip. Bu dil, ironi ve bilinçakışı ile de birleşince okunması keyifli bir roman çıkmış ortaya.

19 Kasım 2012 Pazartesi

“Saroyan gibi yazmak” ve “ilkokul Türkçe kitaplarında okutmak”



Bitlis’ten Amerika’ya göçmüş Ermeni bir ailenin ferdi olan William Saroyan’ın Türkçeye Aram Derler Adıma  şeklinde çevrilmiş My Name is Aram isimli öykü kitabı için “Saroyan’ın çocukluk anılarından oluşan bir kitap” diyebiliriz. Çevirmenin deyimi ile bu kitap “[yazarın] çocukluk anılarının ekseninde otobiyografik yazılar toplamı[dır]” Aram Derler Adıma, yazıldığı döneme ait öyküler ile bugünün öykü metinleri arasında bir kıyaslama yapma imkânı verdi bana. Dönemine göre değerlendirdiğimizde “eh işte” denilebilecek öykülerden oluşan kitabın bugünün okuruna çok da cazip gelmeyeceği kanaatindeyim.

22 Ekim 2012 Pazartesi

Astra ve Bay Cezmi C.: Dışarıdan Bakan Gözler


İzzet Yasar'ın daha önce Oğlak yayınlarından çıkan 'tün Eserleri'nde gördüğüm, yeni basılan Camdan Mezbahalar isimli toplu öykülerinde de yer alan "Astra" isimli öykü ile Ömer Faruk Dönmez'in Bir Kitap Bir Balta'da yer alan "Bay Cezmi C." isimli öyküsünde benzer mesajların benzer bir kurgu ile verildiğini söyleyebiliriz. Alışkanlıklarımız, kanıksamalarımız sebebi ile sıradanlaşan şeylerin tuhaflığını anlatmak için güzel yollar seçmiştir bu iki yazar da.

"Bay Cezmi C."de Bir sabah uyandığında kim olduğunu ve dünyaya dair bazı tecrübî şeyleri hatırlamayan Cezmi C. isimli bir karakterin başından geçenler anlatılır. Bu hatırlamama sebebi ile her gün yaptığımız ve bu yüzden de saçma ve yanlış olduğunu pek çok kişinin çoğu zaman fark etmediği şeyleri eleştirir Cezmi C. Öyküden yapacağım şu alıntı meselenin anlaşılmasına yardımcı olacaktır:

29 Ağustos 2012 Çarşamba

Mavi Kuş’un Sırtında Huzursuz Bacak’la Anadolu Yakası’nda Dolaşmak



Mustafa Kutlu’nun son kitabı Anadolu Yakası, Anadolu’dan İstanbul’a okumaya gelmiş yoksul fakat azimli bir çocuğun yıllar sonra özel bir televizyon kanalına sahip olmasını konu ediniyor. Başka göndermeler içermekle beraber kitaba adını veren “Anadolu Yakası” bu televizyon kanalının ismi. Kitap, nehir söyleşi biçiminde yazılmış bir uzun hikâye. Ya da belki “kurmaca bir nehir söyleşi” demeliyiz bu kitap için. Zira kapağında da “Nehir Söyleşi” şeklinde tanımlanan kitabın neredeyse tamamı diyaloglardan oluşuyor. Bu bakımdan Anadolu Yakası bir öyküden çok, biçim itibari ile bir tiyatro metnini yahut kitabın kapağında da yazdığı üzere bir söyleşiyi getiriyor akla. Kitapta diyalog harici tasvirler, anlatımlar nadiren görülüyor.

Biçimi itibari ile ilginç olarak nitelenebilecek bu kitabın, Kutlu’nun üslubu için iyi bir imkân sunduğunu söyleyebiliriz. Mustafa Kutlu okurlarının yakından bileceği üzere Kutlu, konuşma diline yakın bir dille, çok süslü ve sanatlı cümleler kurmadan anlatır hikâyelerini. “Konuşma diline yakın” ifadesi, bu kitapta tam manası ile karşılık buluyor hatta biraz eksik bile kalıyor. Kitabın hemen hemen tamamı diyaloglardan oluştuğu için kitabı okurken iki kişinin karşılıklı sohbetini dinliyormuş hissine kapılmak mümkün. Kitabın dili ile ilgili bu husus kelimelerin yazımına da yansımış: Yabancı dilden Türkçeye geçen “kral, film, tren” gibi kelimeler halkın telaffuz ettiği gibi “kıral, filim, tiren” şeklinde kullanılmış kitap boyunca.

Anadolu Yakası fikir ekseninde yazılmış bir kitap. Kitapta hikâyenin akışı içinde birçok sorun tartışılıyor ve kitabın başkarakteri olan, “Anadolu Yakası” isimli kanalın sahibi Muzo Gönül aracılığı ile bu sorunlara çözümler sunuluyor. Ele alınan sorunlara ve çözümlere baktığımızda hikâyede “yazarsal anlatıcı” ve  “yazarsal karakter”in yardımı ile Mustafa Kutlu’nun fikirlerinin okura aktarıldığını görüyoruz.

Bu noktada bir parantez açıp “yazarsal anlatıcı” ve “yazarsal karakter” kavramlarını tanımlamakta fayda var. Yazarsal anlatıcı, hikâye ya da romandaki olayları, duyguları muhataba/okura aktaran ve bazı özellikleri, meseleler karşısındaki davranışları, düşünceleri sebebi ile yazarla özdeşleştirilebilecek “ses”e ya da karaktere verilen isimdir. “Ses” diyorum çünkü bir hikâye ya da romanda anlatılanları okura aktaran, her zaman olayların içinde bulunan somut bir karakter olmayabilir. “Yazarsal karakter”e gelecek olursak şunu söylemem gerekir ki esasen literatürde böyle bir kavramın bulunup bulunmadığından emin değilim, bulunuyorsa bile çok yaygın olmasa gerek. Bu kavramla kastettiğim şey hikâyeyi, romanı anlatan kişi olmamakla beraber söyledikleri ile “yazarın sözcüsü” konumunda değerlendirilebilecek karakterlerdir.

Anadolu Yakası’nın başlıca iki karakteri gazeteci Erol ve kanalın sahibi Muzo Gönül. Kitap, Erol’un anlatımı ile başlıyor. Muzo Gönül’le kanalda çıkan “taciz iddiaları” sebebi ile görüşmeye giden Erol, bu konudan bir haber çıkmayınca adamın hayatının bir başarı hikâyesi olabileceğini düşünerek nehir söyleşi yapmaya karar veriyor. Bu kısımları ve sonrasında röportaja ara verildiğine dair bilgileri hep Erol’un ağzından öğreniyoruz. Muzo Gönül’ün konuşmaları genellikle tırnak içine alınmadan doğrudan konuşma çizgisi ile gösterilse de böyle olmadığı zamanlarda olayları ve konuşmaları aktaran kişi yani hikâyenin “anlatıcı”sı Erol.  Ancak anlatıcının Erol olmasına rağmen Muzo Gönül’ün konuşmaları kitapta daha uzun bir yer tutuyor. Erol sadece soruları sorduğundan Muzo Gönül kitapta anlatılan asıl olayları aktaran kişi durumunda. Yine de hikâyenin anlatıcısı Erol olduğu için bir önceki paragrafta bahsi geçen “yazarsal karakter” kavramını kullanmak durumunda kalıyorum. Bu karakter de şüphesiz Muzo Gönül. Yazar, Muzo Gönül aracılığı ile okura sesleniyor Anadolu Yakası’nda. Tabi yorum yaptığı kısımlarda Erol’un da genel itibari ile Muzo Gönül’le aynı düşüncelere sahip olduğunu anlıyoruz.

Muzo Gönül aracılığı ile sinema, televizyon, müzik, sanat-zanaat ve kadın-erkek ilişkileri, aile kavramı, tarım, ekonomi, siyaset gibi pek çok konuya değinilen kitap Kutlu’nun birçok metninin ortak özelliği olarak gösterebileceğimiz “duygusallık” temasından uzak. Açıkça verdiği mesajlar sebebi ile duygusal bir hikâyeden ziyade didaktik bir kitap olan Anadolu Yakası bu özelliği ile Mustafa Kutlu’nun ilk baskısı 2008 yılında yapılan Huzursuz Bacak isimli kitabını hatırlatacaktır okurlara. Yazarın fikirlerini okura iletmekte kullandığı araçlar bakımından da bu iki kitap arasında sıkı bir ilişki vardır. Örneğin Huzursuz Bacak’ın başkarakteri ve anlatıcısı olan Ömer Faruk, kitabın bir yerinde konferans vermekte ve burada yazarın okura iletmek istediği fikirleri dile getirmektedir. Yine aynı kitapta başkarakter, bir edebiyat dergisinde “Mustafa Kutlu imzalı bir hikâyeye” rastlar. Bu hikâyenin işlevi de okura bazı mesajlar iletmektir. Aynı şekilde Anadolu Yakası’nda da Kutlu’nun Mavi Kuş isimli kitabından bir alıntı yapılıyor. (AY, 130) Muzo Gönül, Erol’a “şimdi sana taşra ile ilgili iki yazarın birkaç cümlesini okutacağım” diyerek önce taşrayı yeren “Dar ufuklar, kahredici bir yeknesaklık, boğucu bir taassup, iletişim evreninin kısalığı, cemaatlere sıkışmış kısır bir kamu âlemi, yabancı olan her şeyi tuhaf bir bitkiymiş gibi algılayan yabani bir hâl, vasatlığın hizaya sokucu egemenliği.” paragrafını okutuyor. (AY, 127) Ardından da Mavi Kuş’tan “O yıllarda taşra böyledir. Küçük ve sıcak. Yoksul ve samimi. İçedönük ve derin.” diye başlayan paragrafı... Burada alıntıların kime ait olduğu belirtilmiyor. “Taşraya iki farklı bakışı” göstermek için yapılan bu alıntıların ilki de Tanıl Bora’nın Taşraya Bakmak kitabından. Ayrıca kitapta bir başka köşe yazısından daha alıntı yapılıyor. (AY, 183) Erol’un Muzo Gönül’e televizyon hakkındaki fikirlerini sorması üzerine bir yazı uzatıyor Muzo. Burada da yazının kime ait olduğu belirtilmiyor. Yazarın okurlarına doğrudan doğruya bir fikir iletmek için kullandığı bu yazı da Gökhan Özcan’ın “Hayat yiyen kısa metrajlı canavar!” başlıklı köşe yazısı.

Anadolu Yakası’nın Mavi Kuş’la olan tek bağlantısı bu alıntı değil. Bir televizyon kanalı sahibi olan Muzo Gönül, bu işlere sinema ile adım attığı için kitapta sinema ile ilgili de pek çok düşünce öne sürülüyor, bazı tespitler yapılıyor. Yeşilçam’dan bazı film ve yönetmen isimleri geçiyor kitapta. (AY, 90; 139 vd.) Anadolu Yakası, Uzun Hikâye’nin filme uyarlandığı şu günlerde Kutlu’nun ve hikâyelerinin sinema ile ilişkisini bir kez daha ortaya koyuyor.

Yazarın karakterle olan bir başka bağını da futbol olarak gösterebiliriz. Muzo Gönül, işi ile ilgili meseleleri açıklarken ya da başka konulardan bahsederken sık sık futboldan örnekler kullanıyor. Mesela taşrada yabancının el üstünde tutulduğunu anlatırken “Futbol dünyası bile böyle, yabancı bir futbolcu vasat bile olsa ilgi görür.” (AY, 128) diyerek meseleyi açıklıyor Muzo Gönül. Kitabın sonlarına doğru da çocuk şarkıcı yetiştirmekle alt yapıdan futbolcu yetiştirmek arasında bir ilişki kuruyor Muzo. (AY, 201) Kitabın daha birçok noktasında futbolla ilgili göndermeler mevcut. Spor yazarlığı da yapan Kutlu’nun futbolla ilgisi düşünülünce yazarla karakter arasındaki bağ bu açıdan da görülebilir.

Kutlu’nun fikir dünyasını bilenler onun sanat ve zanaat arasında bir ayrım yapmadığını, kültürel olarak bu ikisini ayırmayan bir düşünceye sahip olduğumuzu iddia ettiğini anımsayacaklardır. Bu kitapta aynı şeyleri bu kez Erol’un düşündüğünü görüyoruz. Anlatıcının da başkarakter gibi yazara yakın bir mesafede konumlandırıldığının en net kanıtlarından biri bu düşünceler. Erol, sanatçıların anlaşılmak istemesinden yola çıkarak düşünmeye başlıyor ve sanatçıların neden kendilerini diğer insanlardan ayırdığını sorguluyor. “Mezar taşı yontan da sanatçı. O da bir çocuk mezarı için yonttuğu taşı, taşa yazdığı sanatlı yazıyı kuşaktan kuşağa taşımıyor mu?
  Bu da doğru. Ama o zenaat erbabı. Abartmayalım, zenaatla sanatı fazla ayırmayalım.” (AY, 159) diyerek meseleyi kısaca sonuca bağlıyor.

Muzo Gönül’ün kurak bir yer olsa da köye, büyüdüğü topraklara duyduğu özlem, toprağa bağlılığı, eskiye olan ilgisi Kutlu’nun birçok hikâyesinde öne çıkan bir durum olarak bu kitapta da mevcut. Kutlu’nun köşe yazılarında da bu meseleleri çokça işlediğini biliyoruz. Muzo Gönül’ün bu düşüncelerinde diğer hikâyelerdeki karakterlerden farkı okumuş, bilgili ve bilinçli biri olarak bunları söylemesi. Diğer hikâyelerde bu tür şeylerin özlemini çeken yahut bunların güzelliklerinden bahseden karakterler meseleye duygusal olarak yaklaşmaktadır genellikle. Burada Kutlu, Muzo Gönül aracılığı ile yine fikirlerini okura açıkça sunmakta, bir olay ya da diyalogla dolaylı bir mesaj vermek yerine doğrudan doğruya bu meselelerden bahsetmektedir.

Kitabı okuyanlar belki Muzo Gönül’ü iyi bir karakter olarak görmeyebilirler bazı noktalar sebebi ile. Mesela bacanağının kanaldaki kızlara sarkıntılık etmesini “Onunkisi sade dilinde…” diyerek büyük bir sorun olarak görmez Muzo Gönül. (AY, 8) Bu, ahlâkî bir sorun gibi algılanabilir ve bunun yazar ile karakter arasındaki bağı zayıflattığı iddia edilebilir. Oysa satır aralarını dikkatli okuduğumuzda Muzo’nun her şeye rağmen iyi bir karakter olduğunu görürüz. Çocuklarına çok düşkün, iyi kalpli, yardımsever, ahlâkî olarak da sağlam biridir Muzo. Örneğin Yuva Hanım, Muzo Gönül’e bir program formatı sunar. Muzo bu formatı ahlâkî bulmayarak çok sert bir tepki verir. (AY, 96) Ya da küçük bir olay daha örnek verilebilir: Muzo, kedileri sevmemesine rağmen kanalda gezen bir kediye acıyarak onun kanalda kalmasına izin verir ve kedi adeta kanalın maskotu olur. (AY, 36) Bu da Muzo’nun iyi kalpli, merhametli biri olduğunu gösteren küçük bir örnek olarak görülebilir. Yine yıllarca İstanbul’da karısından ayrı kalıp onu aldatmamış, terk etmemiş, bu tür teklifleri geri çevirmiş olması da ahlâkî bir mesaj olarak anlatılmaktadır. Kitapta Muzo Gönül’ün iyi ahlâklılığına, yardımseverliğine dair daha pek çok örnek mevcut. Muzo, bazı ufak dejenerasyonlara maruz kalsa da iyi bir örnek olarak sunulmaktadır.

Anadolu Yakası, karakterlerin doğrudan ve dolaylı sözleri, hareketleri, tutumları aracılığı ile okura sinema, televizyon, gündelik ilişkiler, hayata dair genel ve büyük düşünceler hakkında mesajlar vermektedir. Bu, genellikle fikirleri bakımından yazarla özdeşleştirilebilecek olan başkarakterin düşünceleri ile yapılmaktadır. Başkarakter Muzo Gönül, bazı açılardan yozlaşmış da olsa her şeye rağmen direnmekte olan bir karakter olarak çizilmiştir. Kitabın ve kanalın ismi olan “Anadolu Yakası” bu açılardan da okunabilir. “Anadolu” her şeye rağmen kendini muhafaza etmektedir. Yazarın siyasî/düşünsel duruşu da bu göndermeyi mümkün kılar.



İtibar, 11, Ağustos 2012